ديدم چهار پاره‌سنگ بزرگ ، هريك به صورت مناره‌اى كه سى گز ارتفاع داشت و از سرهاى آنها قطرات آب مىچكيد و هيچكس نمىدانست كه آنها چيستند . در آن باغ درخت بلسان بود كه مىگفتند پدران آن سلطان تخم آن را از مغرب آورده‌اند . « 1 » ادريسى در قرن ششم هجرى مىنويسد : اكنون عين شمس آباد است . اين شهر در دامنهء كوه المقطّم واقع است و در نزديك آن بر سر آن كوه تنور فرعون « 2 » قرار دارد . در بالاى آن كوه آينه‌اى بود كه بر گرد لولايى دوران مىكرد ، هرگاه كسى از آن دو محل ( منف و عين شمس ) به آن كوه بالا مىرفت ، در آن آينه ديده مىشد . « 3 » ياقوت در قرن هفتم هجرى مىنويسد : عين شمس شهر فرعون زمان موسى ( ع ) در مصر بوده است . فاصلهء آن تا فسطاط سه روز راه است . شهرى بزرگ و مركز ناحيهء أتريب بوده است و اكنون ويران است و آثار قديمى فراوان دارد . ستونهاى بلند سياهى دارد كه مردم آنها را مسالّ فرعون مىنامند . از شگفتيهاى عين شمس معبد شمس است . ياقوت در وصف مناره‌هاى عين شمس مىگويد : آن دو ستون براى رصد كردن ( ستارگان ) بوده است و هر كدام از آنها پنجاه ذراع ارتفاع داشته و بر سر آنها صورت انسانى كه بر چارپايى سوار بوده قرار داشته است . بر سر چهار ستون سنگى ياد شده نيز دو بنا مانند دو صومعه از جنس مس قرار داشت ؛ هرگاه آب نيل جارى مىشد ، از آن دو صومعهء مسى و ستونها آب مىچكيد . ظاهرا ستونها براى اندازه‌گيرى آب نيل به هنگام نقصان و فيضان آن بوده است . ياقوت معتقد است كه عين شمس در آغاز اسلام ويران شد و سنگهاى آن را به جاهاى ديگر برده‌اند ؛ ولى هنوز از آن سنگها اندكى باقى مانده است . « 4 » ابو الفداء يك قرن بعد مىنويسد : از عين الشّمس تنها آثار كهنى بر جاى مانده است . « 5 »

--> ( 1 ) . سفرنامه ؛ ص 69 - 70 . ( 2 ) . چنان كه نقل كرده‌اند تنور بدان مناسب بود كه فرعون هرگاه مىخواست از عين شمس به شهر منف يا ممفيس برود ، ديده‌بان در بالاى كوه در آن تنور آتش مىافروخت و حاكم منف براى پذيرايى فرعون آماده مىشد ( معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 214 ) . ( 3 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 326 . ( 4 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 178 - 179 و ر . ك . : آثار البلاد و اخبار العباد ؛ ج 1 ، ص 291 . ( 5 ) . تقويم البلدان ؛ ص 161 .