مهمى از اطلاعات هارون بن يحيى را در كتاب خود آورده است : هارون بن يحيى نزديك عسقلان در فلسطين به اسارت دزدان دريايى ، كه از مردم انطاليه « 1 » ( در آسياى صغير ) بودند ، درآمد . او را از راه دريا و خشكى به قسطنطنيه بردند و مدتها در آنجا بود ، سپس از راه سالونيك ( سلانيك ) به روم رفت و سرزمين صقلابيان و بندقيان ( ونيزيان ) را مشاهده كرد . در روم اطلاعاتى درباره ناحيهء برغند ( بورگونى ) ، فرانسه و بريطانيا ( بريتانيا ) به دست آورد . « 2 » قسمت اساسى روايتهاى هارون بن يحيى خاص وصف قسطنطنيه است كه ابن رسته آنها را در كتابش آورده است . « 3 » روزن خاورشناس روسى حتى پيش از چاپ كتاب ابن رسته ، نظرها را بدان توجه داد و به سال 1879 م متن عربى را با ترجمهء روسى آن انتشار داد . « 4 » ذكر اين نكته لازم است كه وصف هارون بن يحيى از قسطنطنيه حاصل مشاهدهء مستقيم او بوده است ؛ مثلا سخن او دربارهء قسطنطنيه و كليساى اياصوفيه و موكب پرمهابت امپراتور بيزانس هنگام رفتن به كليساى مذكور و آداب و رسوم معمول در كليسا و نواختن ارغنون ( ارگ ) بسيار جالب و از نظر جغرافياى انسانى پرارزش است ؛ « 5 » ولى اطلاعاتى را كه از روم ( روم غربى ) و عجايب آن نقل كرده ، گويى از منابع مسيحى شرق و به احتمال قوى از منابع سريانى اخذ كرده است . « 6 » بجز اطلاعاتى كه اسيران در زمينهء جغرافيا نقل كرده‌اند ، سفارتهاى بيشمار نيز در توسعهء اطلاعات جغرافيايى نقش بسزايى داشته‌اند . درباره مغرب اسلامى ، نخست بايد از يحيى بن حكم بكرى ( 153 - 250 ) كه اطلاعات فراوان از او به جاى مانده است ، ياد كنيم . يحيى به لحاظ زيبايى صورت و رعنايى قدوبالايش به غزال معروف بود . وى كه از دبيران باكفايت دربار عبد الرحمن اوسط ( امير اندلس ) بود دوبار مأموريت سياسى داشته است : مأموريت نخست در پى تقاضاى صلح از طرف نورمانها بود كه به همراه

--> ( 1 ) . Antalya ( 2 ) . همان ؛ ص 150 . ( 3 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 139 - 142 و 152 . ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 150 . ( 5 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 143 - 145 . ( 6 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 151 .