احمد بن محمد بن طيب سرخسى در كتاب خود نقل كرده است . « 1 » مقدسى نيز در نيمهء دوم قرن چهارم داستان سفر به غار اصحاب كهف را بتفصيل روايت كرده است . « 2 » بيزانس‌شناسان معاصر سعى و تلاش فراوان مىكنند كه اين سفر را يك واقعهء درست تاريخى جلوه دهند . سفر دوم محمد بن موسى خوارزمى به فرمان خليفه به سوى طرخان فرمانرواى خزر بود كه با سفر سلّام ترجمان به سد يأجوج و مأجوج ارتباط مستقيم دارد . داستان اين سفر را نيز ابن خرداذبه در كتابش آورده است . « 3 » سفر سلّام ترجمان به سوى سد يأجوج و مأجوج يك حقيقت تاريخى است . برخى معتقدند سفر او به ديوار چين بوده كه در تصور عامّه با سدّ يأجوج و مأجوج اشتباه شده است . « 4 » در اينجا لازم است گفته شود كه بعضى از سفرها به اجبار و به صورت اسارت بوده است كه در بيدارى بسيارى از مسلمانان آگاه و دانا تأثير داشته است ؛ از جمله اسارت مسلم بن ابى مسلم جرمى به دست بيزانسيان . نام او بدرستى معلوم نيست و اطلاعات ما دربارهء او همين داستان آزادى وى است كه مسعودى آن را روايت كرده و مىگويد : مبادلهء سوم در زمان خلافت واثق در محرم سال 231 در لامس از شهرهاى آسياى صغير انجام شد . مسلم بن ابى مسلم جرمى در ميان اسيران مبادله شد . وى در نواحى سرحدى اعتبارى داشت ، ولايت و مردم روم را به خوبى مىشناخت و دربارهء اخبار روم ، ملوك و سران آنها ، راهها و معبرهاى آن كشور ، موسم جنگ ، تاخت و تاز در قلمرو روم و ممالك مجاور آن چون بر جان ( بلغارها ) و آبر ( بلغارهاى كنار دانوب ) و برغر و صقلاب و خزر و غيره تأليفاتى داشت . در اين مبادله مردى به نام ابو رمله از جانب احمد بن ابى داوود ، قاضى القضاة واثق ، همراه خاقان ( ترك ) حضور داشت كه هنگام مبادله ، اسيران را امتحان مىكرد ، هر كه قائل به خلق قرآن و منكر رؤيت خدا بود ، مبادله مىشد و نيكى مىديد و هر كه انكار مىكرد در سرزمين روم باقى مىماند . جمعى از اسيران بازگشت به سرزمين نصارا را بر اعتقاد به خلق قرآن و نفى رؤيت خدا ترجيح دادند و تسليم نشدند و تا هنگام رهايى

--> ( 1 ) . مروج الذهب ؛ ج 1 و 2 ، ص 348 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 152 و 153 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 163 به بعد . ( 4 ) . كارنامه اسلام ؛ ص 80 .