ذكر اين نكته لازم است كه اين فصل شامل همهء مطالب جغرافيايى زيج بتّانى نيست . بتّانى در آغاز زيجش در تعريف علم نجوم يا جغرافياى رياضى مىگويد : از بزرگترين دانشها از حيث مقام و برترين آنها از حيث مرتبه و نيكوترين آنها براى آرايش و دلچسب‌ترين آنها كه مايهء روشنى فكر و نظر مىشود و به فهم و ادراك توانايى مىبخشد و عقل را پرورش مىدهد . . . علم صناعت نجوم است كه براى شناختن مدت سالها و ماهها و اوقات و فصول و فزونى و كاستى شب‌وروز و مواضع خورشيد و ماه و كسوف آنها و سير مستقيم يا برگشت ستارگان و تغيير پيدا كردن اشكال آنها و ترتيب افلاك و ساير امور وابسته به اينها سود فراوان و فايده‌اى بزرگ دارد و هركس در اينها نيك بينديشد و خوب نظر كند يگانگى خدا بر او اثبات مىشود و به عمق عظمت آفريدگار و گستردگى حكمت و جلالت قدرت و لطافت صنع او پى مىبرد . « 1 » خداوند خود فرموده است : « إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ » . « 2 » جدول اقليمهاى بتانى تقريبا با فرغانى يكى است ؛ ولى با صورة الارض خوارزمى اختلاف دارد . جدولهايى كه بتّانى به پيروى از خوارزمى و با استفاده از آثار بطلميوس فراهم آورده ، شامل دو مجموعهء فهرست‌مانند از نام دويست و هفتاد و سه شهر با تعيين عرض و طول آنهاست . در وهلهء اوّل گمان مىرود كه هدف بتّانى تكميل جدول خوارزمى بوده است ؛ زيرا در فهرست اوّل هفتاد و چهار ولايت معمور و آبادان را كه در مقالهء هشتم كتاب بطلميوس آمده ، ولى در صورة الارض خوارزمى نيست ، ياد كرده است . « 3 » در اينجا ، جا دارد كه از شرح ثابت بن قرّه حرّانى بر كتاب بطلميوس ياد شود . ثابت از هموطنان بتّانى است ، بعلاوه با بيت الحكمهء مأمون و حاصل علمى منجمان زمان مأمون ارتباط داشته است ؛ ولى در آثار خود چيزى دربارهء آنها نمىگويد . ثابت بن قرّه در آغاز جوانى در بازار حرّان به صرّافى اشتغال داشت و چون به فلسفه

--> ( 1 ) . تاريخ نجوم اسلامى ؛ ص 290 و 291 ( 2 ) . آل عمران ، 190 . ( 3 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 121 .