اسلامى تأثير فراوان داشت زيج شاه يا زيج شهريار بود كه به نظر مىرسد از رصدهاى هندى مايه داشت ، نه پارسى . اصل پهلوى آن به نام زيگ شتروايار « 1 » مشهور بود و محاسبهء تقويمى آن از پادشاهى يزدگرد سوم ، آخرين پادشاه ساسانى ، يعنى از روز شانزدهم ماه ژوئن سال 632 ميلادى برابر با 21 ربيع الاوّل سال 11 هجرى قمرى ، آغاز مىشد . « 2 » به نوشته ابن رستهء اصفهانى ( م . 290 ) ، در اصفهان بنايى بوده كه استوارترين بناهاى دنيا بوده است . وى مىنويسد : « به گفته ابو معشر زيج شاه ، كه اصحاب حساب در اين زمان به آن عمل مىكنند ، در آن بنا مدفون بود و به آن زيج ، آب نرسيده بود ؛ بعدها كه پيدا شد آن را اصل قرار دادند و ما مىدانيم كه شخصى مانند ابو معشر دروغ نمىگويد و در باب آنچه اصلى ندارد سخن به گزاف نمىراند و چيزى را كه راست نباشد در كتابهاى خود نمىآورد ؛ بنابراين از فضايل شهر اصفهان وجود همين زيج است كه همهء مردم روى زمين خصوصا اهالى ايرانشهر بر آن اعتماد كرده‌اند و اگر اين كتاب نبود براى رياضيدانان و منجمان كار تقويم دشوار مىگرديد . . . تنها در زيج شاه بود كه احكام نجومى را صحيح يافتند و تاريخ مبدأ زيج را پادشاهى يزدگرد بن شهريار آخرين پادشاه از شاهان عجم نهادند تا كار با آن زيج آسان گردد » . « 3 » چون از اصل فارسى كتاب زيج شاه چيزى به دست ما نرسيده نمىتوان دربارهء آن قضاوت كرد ، ولى قالب عربى آن نقش مهمى در نجوم اسلامى داشته است . چنان كه گفته‌اند ماشاء الله يهودى از آن استفاده كرده و ابو جعفر محمد بن موسى خوارزمى كه مروّج مكتب يونانى در نجوم و جغرافياى رياضى بوده ، با نظريات آن بيگانه نبوده است . هنگامى كه پايه‌هاى مكتب يونانى در جغرافيا استوار شد ، استفاده از زيج شهريار از رواج افتاد ، ولى كاملا از ميان نرفت و غالبا حبش بن عبد الله مروزى منجم بر آن تكيه داشته است . « 4 »

--> ( 1 ) . Zik - Shatroayar ( 2 ) . همانجا . ( 3 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 162 . ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 86 .