آشوبها و جنگها ، تنها به احياى سنتهاى دورهء جاهلى يعنى شعر ، اخبار ، شكار ، لهو و لعب و تجمّلات دربارى مشغول بودند . « 1 » به نوشته كراچكوفسكى ، جاى شگفتى است با آنكه امويان به گهواره قديم تمدن هلنى ( يونانى ) يعنى انطاكيه و اسكندريه ، كه در آنجا سريانيان نقش واسطه را داشتند ، نزديكتر بودند ، در آغاز كار ، حاملان علوم ( خصوصا در جغرافياى رياضى ) غالبا ايرانيان بودند . « 2 » مع الوصف بايد از خالد بن يزيد بن معاويه ( م . 85 ق / 705 م ) ، نوه معاوية بن ابى سفيان مؤسس دولت امويان ، ياد كنيم كه نسبت به علوم اهتمام مىورزيد . او را به سبب توجهش به علوم حكيم آل مروان لقب داده بودند . خالد به علم نجوم نيز رغبت داشت و مقدارى از اموال خود را صرف تهيه كتب و آلات نجومى كرد و گويا به ترجمهء كتبى دربارهء نجوم نيز امر كرده بود . « 3 » دليل دورى مسلمانان قرن اول و اوايل قرن دوم هجرى قمرى از علم نجوم و علوم رياضى و طبيعى گفتار مفسّران و محدثان است كه مطالب آنان دربارهء نجوم و ستارگان گزارشهايى در خصوص آسمان و زمين و ستارگان بوده كه هيچ سودى نداشته است و تنها آنچه را كه در نزد عوام الناس از اهل كتاب و مجوسيان رايج بوده است ، بازگو كرده‌اند . از نومسلمانانى مانند وهب بن منبّه يهودى الاصل مطالبى در تأليفات ( جغرافيايى و نجومى ) اسلامى وارد شده يا احاديثى بعدها وضع يا جعل شده كه در آنها سخنانى خرافى و دور از عقل بيان شده است . نمونهء آن اطلاعاتى است كه مطهر بن طاهر مقدسى در قرن چهارم در كتاب خود البدء و التاريخ آورده است . او از قول ابو حذيفه و او از عطاء نقل كرده است كه طول و عرض خورشيد و ماه نهصد فرسخ در نهصد فرسخ است . نيز از قول ضحاك نقل كرده است كه خورشيد نه هزار فرسخ و بزرگتر از ماه است و بزرگى ستارگان دوازده فرسخ در دوازده فرسخ است . از عكرمه روايت شده كه گفت : بزرگى خورشيد به اندازهء دنيا و ثلث آن است و بزرگى ماه درست به اندازهء دنياست . « 4 » رواياتى نيز موجود است

--> ( 1 ) . تاريخ نجوم اسلامى ؛ ص 174 . ( 2 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 75 - 76 . ( 3 ) . تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ؛ ص 37 . ( 4 ) . البدء و التاريخ ؛ ج 2 ، ص 17 .