حسين قرچانلو
305
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
ساره ( ع ) و عبادتگاه آنان بوده است . حران بازارهايى منظم و آراسته با ترتيبى شگفتانگيز دارد [ بهطورىكه ] تمام آنها با چوب سقف بسته شده و مردم شهر همواره در زير سايه بهسر مىبرند و چون به درون بازارها درآيى پندارى به خانهاى درآمدهاى كه خيابانهاى بزرگ دارد و بر سر هر چهار سوق ( چهار بازار ) گنبدى بزرگ و گچين ساخته و برافراشتهاند كه محل جدا شدن راستهء بازارها از يكديگر است ؛ مسجد آدينهاى دارد كهن - كه نوسازى شده - و در نهايت زيبايى كه به اين بازارها پيوسته است . مسجد صحنى بزرگ با سه گنبد و بارگاه دارد كه بر پايههاى مرمرين بنا شده و زير هر گنبد ، چاه آبى گوارا وجود دارد . گنبد بزرگ چهارمى نيز در اين صحن هست كه بر ده ستون مرمرين ستبر نهاده شده كه محيط هر ستون نه وجب و در ميان اين گنبد ستونى تناور و مرمرين قرار دارد كه محيط آن پانزده وجب است . اين گنبدها از ساختههاى روميان است و بالاى گنبدها درون تهى است ، گويى برجى استوار است كه انبار اسلحه و لوازم جنگى روميان بوده است . . . سقف مسجد چهارم با تيرهاى چوبين و طاقها پوشانده شده و تير ( اصلى ) سقف به سبب فراخى دهانهء رواق آن ستبر و بلند است و اين دهانهء رواق پانزده قدم برابر با پنج « بلاط » « 1 » يا « سه گام » است . در سرتاسر ديوار پيوسته به صحن كه مدخل رواق است نوزده در باز كردهاند ؛ نه در از طرف راست و نه در از طرف چپ و نوزدهمين در ، درى بزرگ است كه پايهء آن از پايينترين نقطهء ديوار آغاز شده و در بالاترين قسمت ديوار قوسى بزرگ تشكيل مىدهد كه بسيار زيباست ؛ گويى دروازهاى از دروازههاى شهر است . تمام اين درها را لنگههايى است از چوب خوشساخت با نقشهاى زيبا كه به درهاى شاهنشين كاخها مىماند . ما از حسن بناى اين مسجد آدينه و نظم و ترتيب بازارهاى پيوسته به آن ، در شگفت شديم . حرّان يك مدرسه و دو بيمارستان نيز دارد و خود شهر بارويى استوار و محكم دارد كه پايههاى آن از سنگ
--> ( 1 ) . balat : بلاط ، زمين راست و هموار و سنگهايى كه در سرا و جز آن گسترده باشند و هر زمينى كه بر آن سنگ يا خشت پخته گسترده باشند . ( ناظم الاطباء ؛ نفيسى ؛ ج 1 ، ص 632 ) ، در اينجا به صورت واحد اندازهگيرى به كار رفته است .