ديار ربيعه ديار ربيعه شامل سرزمينهايى بود كه از تلّ فافان [ مطابق نقشه ] تا تكريت در طرفين دجله قرار داشت ، يعنى اراضى غربى دجله تا نصيبين و جلگه‌هاى واقع در مشرق دجله كه به وسيلهء رودهاى زاب بالا و زاب پايين و رودخانهء خابور كوچك مشروب مىگرديد . « 1 » ابن خرداذبه نواحى ديار ربيعه را در كتابش برشمرده و نصيبين را شهر ( مركز ) ديار ربيعه نام برده است . « 2 » ابن رسته نيز به ديار ربيعه و مضر در جزيره اشاره كرده است . « 3 » به نوشتهء اصطخرى ، شهر سنجار كه در جزيره در ميان بيابانى قرار دارد به ديار ربيعه معروف است . او اضافه مىكند كه در ديار جزيره گروهى از قبايل ربيعه و مضر مقام دارند . « 4 » مقدسى در وصف ديار ربيعه مىنويسد : نخستين ديار از سه ديار ربيعه ، مضر و بكر از سمت عراق ، ديار ربيعه است . قصبه ديار ربيعه ، موصل و شهرهايش حديثهء دجله ، سنجار ، بلد ، برقعيد ، نصيبين ، دارا ، كفرتوثا ، رأس العين و ناحيت آن جزيرهء ابن عمر و شهرهايش فيشابور ، باعيناثا و غيره . . . است . « 5 » در اينجا از وصف همهء شهرهاى ديار ربيعه خوددارى و فقط به وصف مركز اين ديار و چند شهر مهم آن اكتفا مىكنيم . موصل . كرسى ديار ربيعه در ساحل غربى رود دجله است و در جايى كه شاخه‌هاى اين رود به هم مىپيوندند و رود بزرگى را تشكيل مىدهند ، قرار دارد . مىگويند ، به همين مناسبت آن را موصل ، يعنى محل اتصال ، ناميده‌اند . « 6 » ابن خرداذبه مىنويسد : در دورهء ساسانى جاى موصل شهر بوذاردشير بوده است . « 7 » به نوشتهء بلاذرى ، عمر بن خطاب در سال 20 هجرى قمرى ، عتبة بن فرقد سلّمى را بر موصل گمارد . مردم نينوا با وى جنگيدند . عتبه دژ نينوا را كه در جانب شرقى دجله قرار داشت به عنوه گشود و از دجله عبور كرد . . . وى در موصل ديرهايى يافت كه ساكنان آنها به شرط پرداخت جزيه صلح

--> ( 1 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 94 . ( 2 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 71 . ( 3 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 123 . ( 4 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 77 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 192 و 193 . ( 6 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 94 . ( 7 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 16 .