روستاهاى آن و دربارهء مدح و ذم بصره در قرون وسطاى اسلامى مطالب فراوانى ذكر كرده است . « 1 » ابو الفداء درباره محدوده شهر بصره مىنويسد : در مغرب و جنوب بصره كوهى است به نام سنام كه جنوب و مغرب آن ، بيابان است . در جنوب بصره درّه‌اى است موسوم به وادى النّساء ؛ چه زنان بدانجا روند و از زمين كماة بيرون آرند . . . مربد محله‌اى بزرگ در بصره است به سمت بيابان كه اعراب از هرسو بدانجا گرد آيند و شعر خوانند و خريد و فروش كنند . بطايح بصره هم از نواحى شهر بصره است . آب آن كم‌عمق است و تنها يك نوع زورق معروف به مرادى در آن آمدورفت مىكند . « 2 » به نوشته حمد الله مستوفى ، مسجد جامع بصره را عبد الله بن عامر از خشت خام ساخت و زياد بن ابيه با آجر بنا كرد و امير المؤمنين على بن ابى طالب ( ع ) آن را بزرگ گردانيد و روايت شده كه سمت قبلهء بنا را به دست مبارك خود تعيين كرد . . . هواى بصره در روز به غايت گرم و در شب به نسبت خوشتر است . آب چاههاى شهر شور است ، اما از شط العرب نهرى خوش به آنجا روان است ، آن را نهر ابلّه خوانند كه چهار فرسنگ طول دارد . . . بصره خرمايى خوب دارد كه آن را تا هند و چين و ماچين مىبرند . مردم بصره بيشتر سياه‌چهره و اثنىعشرى و زبانشان عربى دگرگون شده است و به پارسى نيز سخن مىگويند . . . حقوق ديوانى بصره و ولايات آن . . . چهل و چهار تومان و يك هزار دينار رايج است . « 3 » بصره بعد از حملهء مغول در قرن هشتم شهرى آباد بود . ابن بطوطه كه در اين زمان از بصره ديدن كرده مىنويسد : . . . در دو ميلى بصره عمارت بسيار بلند قلعه‌مانندى به نظر مىرسيد كه پرسيدم كجاست ، گفتند مسجد على بن ابى طالب ( ع ) . بصره در قديم به قدرى بزرگ بوده كه اين مسجد در وسط شهر قرار گرفته بود . . . و از مسجد مزبور تا محل باروى نخستين بصره در حدود دو ميل مسافت است يعنى مسجد در وسط بصرهء فعلى و باروى قديم آن شهر قرار دارد . بصره يكى از مهمترين و مشهورترين مراكز عراق و شهرى است وسيع و داراى مناظر زيبا و باغهاى فراوان و ميوه‌هاى خوب و چون در ملتقاى دو درياى

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 435 و 437 به بعد . ( 2 ) . تقويم البلدان ؛ ص 334 و 351 . ( 3 ) . نزهة القلوب ؛ ص 38 و 39 .