كه گنبد سبز آن از فم الصّلح ديده مىشد ، پيدا كرده است . « 1 » بصره . گويند به معناى سنگهاى سياه است . در زمان خلافت عمر بن خطاب به سال 17 ساخته شد . به نوشتهء بلاذرى ، عمر به عتبة بن غزوان نوشت ، يارانت را در جايگاه واحدى گردآور كه نزديك به آب و چراگاه باشد و اوصاف آن را براى من بنويس . عتبه به عمر نوشت : زمينى را بر كرانهء صحرا در مناطق حاصلخيز يافته‌ام كه نيزار فراوان دارد و نزديك آن آبگيرهايى است كه نيزارها در آن پديد آمده‌اند . عمر چون نامه را خواند به او جواب داد كه مردمان را همانجا منزل ده . مردم در آنجا خانه ساختند و عتبه نيز مسجدى از نى بنا كرد و اين در سال 14 هجرى بود . . . عتبه دار الاماره را در ميدانى كه امروز آن را ميدان بنى هاشم مىنامند ، ولى آن زمان دهناء خوانده مىشد ، بنا كرد و زندان و ديوان ( ادارى ) را نيز در كنار آن ساخت . بعدها ابو موسى اشعرى مسجد و دار الاماره را با خشت و گل ساخت و سقف آن را با علف پوشانيد و مسجد را وسعت داد . « 2 » وقتى معاويه ، زياد بن ابيه را بر بصره گمارد ، وى مسجد بصره را بسيار بزرگ كرد و آن را با آجر و گچ ساخت و سقف مسجد را از چوب ساج بنا كرد . روايت شده كه چون زياد مسجد را بساخت ، در صفهء جلوى آن پنج ستون قرار داد و دو منارهء مسجد را از سنگ بنا كرد . او نخستين كسى بود كه مقصوره ساخت و دار الاماره را به سمت قبلهء مسجد منتقل كرد . نقل شده است كه زياد ستونهاى مسجد را از كوههاى اهواز آورد و كف مسجد را با سنگريزه مفروش كرد . « 3 » چون حجاج بن يوسف ثقفى به عراق آمد خبر يافت كه زياد دار الاماره‌اى در بصره بنا كرده است و خواست تا نام او را از بنا بزدايد و بر آن شد كه عمارت را با آجر و گچ بسازد ، به وى گفتند كه اين كار نام زياد را پايدارتر خواهد كرد ؛ لذا دستور داد آن بنا را خراب كنند و عامهء مردم در اطراف آن خانه‌هايى با گل و خشت بنا كردند ، تا آنكه مهدى خليفهء عباسى مسجد را وسعت داد و تمامى خانه‌ها را داخل مسجد كرد . در دوران خلافت رشيد دار الامارهء ويران هم به مسجد افزوده شد . « 4 »

--> ( 1 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ( در پاورقى ) ؛ ص 43 و 44 . ( 2 ) . فتوح البلدان ؛ ص 486 . ( 3 ) . همان ؛ ص 487 و 488 . ( 4 ) . همان ؛ ص 489 .