قبيلهء خولان در آن سكونت داشته‌اند . « 1 » به نوشتهء اصطخرى صعده شهرى آبادان و محل بازرگانى است . پوستى كه به نجران و جرس و طايف مىبرند ، بيشتر از صعده مىآيد و حسينيان آنجا مقام دارند . « 2 » صعده در سرزمين خولان بن عمرو بن الحاف قرار داشته كه در جاهليت جماع خوانده مىشده است و همان روزگار در آنجا كاخ استوارى بوده است . « 3 » صاحب حدود مىنويسد : صعده شهرى است آبادان با مردم بسيار و بازرگانانى از بصره . در قديم جايگاه پادشاهان يمن بوده است . صعده چرم بسيار و نعلين يمنى دارد . « 4 » به نوشتهء مقدسى ، ( صنعتگران ) آنجا ظرفهايى از پوست و فرشهاى زيبا و چرم نيكو مىساخته‌اند ، صعده شهر علويان و اقطاع ايشان بوده است . « 5 » ادريسى مىنويسد : پوستهاى دباغى شده را از صعده به حجاز مىبردند . « 6 » ياقوت اطلاعات جغرافيادانهاى قبل از خود را درباره صعده نقل كرده و از يكى از دهات آباد صعده به نام اعمشيه كه در 25 ميلى آن بوده ، نام برده است . « 7 » تعزّ شهرى مركزى كه در جنوب يمن ، در 51 كيلومترى شمال شهر مخابر دامنهء جبل صبر واقع است و فاصلهء آن تا شهر زبيد سه مرحله و ارتفاع آن از سطح دريا 1374 متر است . شهر قديمى آن ، ديوارى بزرگ با دروازه‌هاى فراوان و بازارى بزرگ داشته است . تعزّ شهرى قديمى است كه بسيارى از بناهاى آن در شورشهاى قرن نوزدهم ميلادى ويران شده است . در شهر مساجد زيبايى وجود دارد كه به دوران رسوليان يمن ( از 628 تا 858 ق / 1229 - 1454 م ) ساخته شده است . اين مساجد از بزرگى و عظمت شهر حكايت مىكند . « 8 » ياقوت در وصف قلعهء آن مىنويسد : قلعه بزرگ تعزّ از قلعه‌هاى مشهور يمن بوده است . « 9 » يك قرن بعد ، ابو الفداء مىنويسد : در زمان ما تعزّ جايگاه پادشاهان يمن است و قلعهء آن كه در كوههاست ، بر تهامه و سرزمين زبيد سايه افكنده

--> ( 1 ) . البلدان ؛ ص 97 و 98 . ( 2 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 26 . ( 3 ) . صفة جزيرة العرب ؛ ص 115 و 116 . ( 4 ) . حدود العالم ؛ ص 166 . ( 5 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 124 . ( 6 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 146 . ( 7 ) . معجم البلدان ؛ ج 3 ، ص 389 و تقويم البلدان ؛ ص 96 . ( 8 ) . جغرافية شبه جزيرة العرب ؛ ص 308 . ( 9 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 854 .