تبديل كرد . هزينه اين كار را مادر هارون پرداخت . بناى ديگرى كه در زمان هارون ساخته شد كاخى با چشم‌انداز خانهء كعبه بود . اين كاخ خانهء بلورين ناميده شد . بناى معتبر ديگرى كه مركز فرهنگى آن زمان به‌شمار مىرفت ، سراى برمكيان بود . در ايام خلافت معتمد ( 256 - 279 ق ) قسمتى از ديوارهاى شبستان غربى و رواقهاى مجاور مسجد الحرام فروريخت . علت آن ، ريزش خانهء زبيده ، دختر منصور عباسى ، بر روى سقف شبستان بود . موفق برادر معتمد هزينهء تجديد ساختمان را از بغداد فرستاد و اين تعمير در سال 272 هجرى قمرى با تزيينات بىسابقه‌اى پايان يافت . « 1 » در زمان معتضد عباسى ، امير مكه از خليفه درخواست كرد كه دار الندوه را به مسجدى جداگانه تبديل كند . پيشنهاد وى پذيرفته شد . . . و براى مصونيت كعبه سيل‌برگردانى عميق در جانب دار الندوه در سمت غربى كعبه حفر كردند . . . اين تعميرات سه سال طول كشيد و در سال 284 هجرى قمرى خاتمه يافت . « 2 » در دوران مقتدر ( 295 - 320 ق ) مسجد الحرام را از جانب غربى توسعه دادند . در سال 317 هجرى قمرى قرمطيان به مكه حمله كردند و دو هزار نفر از زائران خانهء خدا را كشتند و زنان و كودكان را به اسيرى گرفتند . . . مهاجمان گنجينهء كعبه را همراه با حجر الاسود به يغما بردند به اميد آن كه در هجر ( از شهرهاى احساء ) عبادتگاهى بسازند و مردم را به آنجا بكشانند . . . سرانجام پس از 22 سال . . . حجر الاسود را به جايى كه به آن تعلق داشت بازگرداندند . « 3 » عباسيان در دوران خلافت خود ، هرچند به ظاهر ، به مكه و مدينه توجه داشتند و غير از اصلاحاتى كه در كعبه انجام دادند ، مساجدى در منى ، عقبه - محلى كه حضرت محمد ( ص ) با مردم مدينه پيمان بسته بود - و خيف بنا كردند . گفته شده كه حضرت رسول ( ص ) در خيف مدتى در چادرى مقيم شده بودند . « 4 » در دوران خلافت فاطميان و حكومت ايوبيان و مماليك برجى ، وضع مكه و خانهء كعبه به همان صورت زمان عباسيان بود . در سال 358 هجرى جوهر صقّلى سردار

--> ( 1 ) . مكه مكرمه ، مدينه منوره ؛ ص 149 و 150 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 315 . ( 3 ) . الكامل ؛ ج 13 ، ص 239 و 240 و مسجد الحرام و كعبه ؛ ص 360 و 361 . ( 4 ) . مكه مكرمه ، مدينه منوره ؛ ص 149 ، 150 و 152 .