حسين قرچانلو
179
جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى )
ودّان ، جايگاهى است در يك منزلى جحفه ، و فاصله ودان تا ابواء ، كه در غرب راه مدينه به مكه است ، شش ميل است . ياقوت در وصف ودّان مىنويسد : . . . مانند فعلان از ودّ به معناى محبت ( دوستى ) گرفته شده است . دهى ميان مكه و مدينه و از نواحى فرع است . « 1 » غدير ( آبگير ) خم در دو ميلى جحفه ( ميان مكه و مدينه ) قرار دارد . « 2 » به نوشته ياقوت خم در سه ميلى جحفه واقع است و آبگيرى دارد و چشمه آبى كه به آن مىريزد . مسجد رسول خدا ( ص ) ميان چشمه و آبگير قرار دارد . او از حازمى نقل مىكند كه رسول خدا ( ص ) در كنار غدير خطبه ( مهمى ) ايراد كرده است . « 3 » احتمالا اشاره به خطبهاى است كه رسول خدا در بازگشت از حج به موجب وحى بر منبرى از جهاز شتر ايراد كردند و حضرت على ( ع ) را به امارت مؤمنان منصوب نمودند . « 4 » ينبع ، بندرى در ساحل درياى سرخ است . به نوشته اصطخرى ، ينبع قلعهء استوارى بوده با نخلستان و كشاورزى و آب فراوان و علويان را در آنجا وقفى بوده است . « 5 » مسعودى در اخبار سال دوم هجرت ينبع را ناحيهاى ياد كرده كه تا مدينه 9 منزل فاصله داشته و يكى از سفرهاى جنگى پيامبر خدا ( ص ) به نام ذو العشيره به اين ناحيه بوده است . « 6 » مقدسى مىنويسد : ينبع در حجاز واقع است . [ بندرى ] بزرگ و پرآب است . ديوارى استوار دارد و جايى آباد و پرنخلتر از مدينه است . دژى استوار و بازارى پررونق دارد ( بيشتر بازاريان مدينه در موسم حج از مردم ينبع هستند ) . اين شهر دو دروازه دارد و مسجد جامع آن نزديك يكى از دروازههاست . بيشتر مردم شهر از بنى الحسن ( علويان حسنى ) هستند . « 7 » ياقوت ضمن تأييد گفتار مقدسى مىنويسد : على بن ابى طالب ( ع ) را در آنجا ملكى بوده است كه فرزندانش عهدهدار ادارهء آن بودهاند . « 8 »
--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 910 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 94 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 471 . ( 4 ) . تاريخ يعقوبى ؛ ج 2 ، ص 112 . ( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 23 . ( 6 ) . التنبيه و الاشراف ؛ ص 215 . ( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 119 . ( 8 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 1038 و 1039 . و نزهة القلوب ؛ ص 15 .