مدينىهايى هستند كه در تورات و كتب يونانى از آنها سخن گفته شده ، مسلم نيست . « 1 » قبل از اسلام اهميت مدين به لحاظ راه بازرگانى آن بود كه به وادى القرى منتهى مىشد . اين راه در دوران اسلامى نيز همچنان محل عبور كاروانهاى تجارى و حج بود . به نوشتهء يعقوبى مدين شهرى است كهن و آباد ، داراى چشمه‌هاى بسيار و رودهاى جارى و خوشگوار و باغها و بوستانها و نخلستانها ، و ساكنين آن مردمى به‌هم آميخته‌اند . « 2 » به نوشته اصطخرى مدين بر كنارهء درياى قلزم و در شش منزلى مدينه و برابر تبوك قرار دارد و از تبوك بزرگتر است و چاهى كه موسى ( ع ) از آن آب كشيد و گوسفندان شعيب را سيراب كرد ، آنجاست . همو گويد كه اين چاه را ديدم ، پوشيده‌اند و خانه‌اى بر آن بنا كرده‌اند . آب مشروب مدين از چشمه‌اى روان است . « 3 » مقدسى معتقد است كه چون اصطلاحات وزن و اندازه و آداب ( رسوم ) مدينىها شامى است و اين شهر در مرز حجاز واقع شده ، از جزيرة العرب نيست . « 4 » در شمال حجاز نزديك به مرز شام شهر كوچك تبوك ( امروز به قسمتهاى شمالى حجاز نيز تبوك مىگويند ) واقع است . در سال نهم هجرت پيامبر خدا ( ص ) براى جنگ با روميان به تبوك آمد كه مردم آنجا با ايشان به قرار جزيه مصالحه كردند . « 5 » اصطخرى و ابن حوقل مىنويسند : تبوك ميان حجر و شام و به فاصلهء چهار مرحله از آن در نيمراه شام قرار دارد . قلعه‌اى در آن است كه چشمهء آب و نخلستان دارد ، در آن ديوارى است كه آن را به نام رسول خدا ( ص ) مىخوانند و گفته‌اند كه اصحاب الايكه ، كه خداوند شعيب ( ع ) را به سوى آنها فرستاد ، از اين جايگاه بودند . « 6 » مقدسى به مسجدى كه به نام پيامبر ( ص ) نامگذارى شده بود اشاره كرده است . « 7 » به نوشتهء ياقوت ، تبوك ميان وادى القرى و شام ، بين دو كوه حسمى و شرورى ، قرار دارد . حسمى در غرب و

--> ( 1 ) . تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ جزء 1 ، 2 و 3 ، ص 5 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 120 . ( 3 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 22 و معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 451 . ( 4 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 251 . ( 5 ) . فتوح البلدان ؛ ص 88 و البلدان ؛ ص 119 . ( 6 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 22 و صورة الارض ؛ ج 1 ، ص 32 . ( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 179 .