خصوصيات طبيعى سرزمينها و ويژگى مردم آنها و آداب و رسوم معمول هر يك كه برترى و تمايز آنها را نسبت به هم نشان مىدهد ، توجه كنند . « 1 » مقدسى آشنايى با جغرافيا را براى همه گروههاى جامعهء اسلامى ، اعم از خلفا ، وزرا ، بازرگانان ، زائران ، عيّاران و ديگران لازم مىدانسته است . « 2 » به نوشته مقبول احمد و تشنر ، ابو ريحان بيرونى ( م . 440 ق . ) عنوان « المسالك و الممالك » را براى علم جغرافيا مناسب مىدانست ؛ چون با تعيين موقعيت جغرافيايى شهرها و راههاى ارتباطى ميان آنها ، سازگارى بيشترى داشته است . « 3 » زمينه‌ها و عوامل مؤثر در پيدايش و رشد دانش جغرافيا عوامل ذيل در پيدايش و رشد دانش جغرافيا مؤثر بوده است : 1 . اندكى پس از ظهور اسلام ، مسلمانان سرزمينهاى وسيعى را تصرف كردند و طبعا با راه يافتن به ممالك جديد به توسعهء قدرت سياسى ، برقرارى اخوّت عظيم اسلامى و كسب اطلاعاتى دربارهء سرزمينهاى اسلامى علاقه‌مند شدند . « 4 » 2 . از آنجا كه طلب علم و دانش بر همهء مسلمانان فريضه « 5 » است و در آن هيچگونه استطاعتى شرط نيست ، بر مسلمانان لازم بود كه آباديها و راهها و منازل و مردمان ديگر را خوب بشناسند تا با چشم دل به جستجوى دانشهاى مختلف بروند . « 6 » از اين‌رو مشاهده مىشود كه نخستين كتابهاى جغرافياى مسلمانان از منازل و مساكن قبايل چادرنشين سخن مىگويد و نخستين كسانى كه در اين‌باره تأليفاتى دارند ، راويان ادب مانند اصمعى ( م . 213 ) و ابو عبيده ( م . 209 ) هستند ؛ سپس نويسندگانى

--> ( 1 ) . loc . cit . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ ص 1 و 2 . ( 3 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 90 . ( 4 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 21 . ( 5 ) . « طلب العلم فريضة على كل مسلم » ؛ « اطلبوا العلم و لو بالصين » ( معالم الاصول ؛ ص 9 ) . ( 6 ) . مختصر البلدان ؛ مقدمه ، ص 8 .