خطيب بغدادى ؛ فارسنامه ، تأليف ابن بلخى . به نوشتهء نفيس احمد ، جغرافياى ناحيه‌اى از ديرباز مورد توجه بوده است و اين نوشته‌ها گنجينه عظيمى از اطلاعات دقيق را در خود دارند . تنوع فراوان چشم‌اندازها و مشاهدات هوشمندانهء بسيارى از جغرافيادانان اين دوره ، نخستين مجموعهء خواندنيهاى دلفريب را به وجود آورد . با گذشت زمان ، نوشته‌هاى سياحان بنام ، بررسيهاى متخصصين موضع‌نگار و آثار انتقادى جغرافيادانان جامعه‌شناس به محتواى جغرافياى اسلامى ( در زمينهء جغرافياى ناحيه‌اى و محلى ) رنگ و تنوع زيادى بخشيد . « 1 » تأليف فرهنگنامه‌هاى جغرافيايى روش تحقيقات جغرافيايى در شام مقارن با حملهء مغول نتايج ثمربخشى به بار آورد . گذشته از خلاصهء ابو الفداء و كتابهاى زيارتى ( الزّيارات ) سودمندترين اثر در ادبيات جغرافيايى به زبان عربى معجم البلدان ياقوت حموى ( م . 626 / 1229 ) است . اين كتاب كه در سال 621 / 1224 به پايان رسيد ، فرهنگى جغرافيايى از اسامى امكنه ، موضوعات تاريخى ، نژادشناسى ( قوم‌شناسى ) و جغرافياى طبيعى است . « 2 » مقدمهء كتاب از وسعت زمين ، آب و هواى اقاليم و به‌طوركلى از جغرافياى سياسى ، رياضى و طبيعى سخن مىگويد . علاوه‌بر اين ، شامل گزارشهاى مفصلى است دربارهء سرزمينهاى اسلامى از اسپانيا تا ماوراء النهر و هندوستان ، به همان شكل كه ياقوت در سدهء هفتم ق / سيزدهم م ديده است . « 3 » ياقوت واژه‌هاى جغرافيايى را با روايات ادبى و علمى دوره‌هاى قديمتر موافق ساخته است . او در واقع خلاصه‌اى از معرفت جغرافيايى قبل از خود و زمان خودش را ارائه مىدهد . حتى در زمان حاضر هم براى كسانى كه اهل تحقيق در جغرافياى تاريخى هستند ، اين كتاب از منابع دست اوّل به‌شمار مىرود . معجم البلدان

--> ( 1 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 23 . ( 2 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 109 . ( 3 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 53 .