اطلاعات اين كتب به صورتى غيرانتقادى عرضه شده است و بندرت در آنها مىتوان به تحقيق و تتبعى برخورد . علت تأليف اين گونه كتب ، بيشتر تنزل مقام تعليم و تعلم بوده كه خود در عدم پيشرفت معرفت جغرافيايى مؤثر افتاده است . « 1 » تأليفاتى كه در زمينهء كيهانشناختى نوشته شده عبارتند از : تحفة الالباب ( يا الاحباب ) و نخبة العجائب تأليف ابو حامد غرناطى . او در سال 524 / 1131 از طريق درياى قزوين ( درياى خزر ) به مصبّ رود ولگا رسيد و تا سال 530 / 1135 در سرزمين بلغارهاى كناراتل سكنى گزيد ؛ سپس به خوارزم رفت و به لحاظ علاقه‌اى كه به بلغارها داشت به شبه‌جزيرهء بالكان سفر كرد و از هنغاريا « 2 » ( هنگرى در مجارستان ) نيز ديدن كرد . در سال 555 / 1160 به مركز خلافت بغداد آمد . وى در سال 557 / 1162 به موصل رفت و سرانجام در سال 565 / 1170 در دمشق درگذشت . « 3 » از كتب ديگر در اين زمينه عجائب البلدان و نيز آثار البلاد تأليف زكريا بن محمد بن محمود قزوينى ( م . 682 / 1282 ) است . كتاب عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات او در گيتىشناسى است ، اين كتاب شامل دو بخش است كه بخش اوّل دربارهء اشياى آسمانى يعنى ستارگان و اجرام سماوى و بخش دوم دربارهء اشياى زمينى بحث مىكند . « 4 » از ديگر كتب كيهانشناسى نخبة الدهر فى عجايب البرّ و البحر دمشقى انصارى ( م . 727 / 1337 ) و خريدة العجائب و فريدة الغرائب ابن وردى ( م . 861 / 1457 ) است . « 5 » تدوين كتابهاى جغرافياى ناحيه‌اى و محلى از قرن هفتم تا دهم هجرى قمرى ، آثار جغرافيايى متعددى به فارسى و عربى بر مبناى ناحيه‌اى ( محلى ) تأليف شد . هرچند جغرافيادانان اين دوره كارى قابل توجه نكرده‌اند ، چند مورخ و جغرافيادان اطلاعاتى پرمايه دربارهء جغرافياى ناحيه‌اى ارائه داده‌اند .

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 109 . ( 2 ) . Hongharia ( 3 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 326 . ( 4 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 54 . ( 5 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 109 .