بصره در پيش گرفت . چون اين حملات بنا به دستور صريح خليفهء دوم نبود ، وقتى اين رويدادها به گوش وى رسيد با آنها به مخالفت برخاست . عمر از مردم حجاز بود و دريا را بسيار خطرناك مىدانست . او به پيروى از سياست پيامبر ( ص ) ، كه نبايد جان مسلمانان را به خطر انداخت ، فقط يك‌بار دستور حمله دريايى داد . اين حمله بر ضد حبشيها براى كينه‌جويى از تاخت‌وتاز آنها در كرانهء عربستان بود ( 21 ق / 641 م ) . در اين لشكركشى ادوليس ( در حبشه ) به تاراج رفت . « 1 » در زمان خليفهء دوم با آنكه اسكندريه پايگاه دريايى عربها بود ، بسرعت نابود شد . گفته‌اند در گذشته ( زمان روميان ) اسكندريه مركز بازرگانى و دادوستد ميان جهان اطراف مديترانه و شرق بوده است و از اين بندر بزرگ كشتيهاى غلّه و آذوقه به سوى قسطنطنيه فرستاده مىشد . نخستين اقدام مسلمانان اين بود كه غلّه مصر را براى اطعام مردم گرسنهء مدينه به سوى اين شهر برگرداندند . در سالهاى گذشته اين غله از راه بيابان به سينا و عربستان غربى برده مىشد ؛ ولى بسيار زود حتى پيش از تصرف كامل مصر به دست مسلمانان عمرو بن عاص كانال تراژان را به دستور خليفه دوم با پيكارى مجدد باز كرد و كشتيها در درياى سرخ به سوى پايين به بندر جار ( فرضه يا لنگرگاه مدينه ) راهى شدند . عمرو بن عاص سپس به خليفهء دوم پيشنهاد كرد كه از درياچه تمساح به سوى شمال شاخه‌اى از كانال را به مديترانه باز كند ؛ ولى عمر اجازه نداد ، زيرا بيم آن داشت كه ناوگان بيزانس از طريق درياى سرخ خطرى براى مكه و مراسم حج ايجاد كند . « 2 » بعدها معاويه فرماندار سوريه ، پياپى از خليفهء دوم درخواست مىكرد كه به او اجازه دهد تا به جزيرهء قبرس حمله كند . عمر نمىپذيرفت ؛ ولى وضع درياى مديترانه طورى بود كه وجود يك نيروى دريايى براى دفاع از اين امپراتورى نوپا لازم بود سرانجام معاويه موافقت خليفهء سوم ( 23 ق - 35 ق ) را براى حمله به قبرس به منظور به كيفر رسانيدن مردم آنجا به دست آورد ؛ به شرط آنكه همسرش را نيز با خود ببرد . اين حمله به پيروزى انجاميد . « 3 » در حدود بيست سال بعد ناوگان مسلمان عرب در

--> ( 1 ) . دريانوردى عرب در درياى هند ؛ ص 71 . ( 2 ) . همان ؛ ص 72 و 79 - 80 . ( 3 ) . همانجا .