راونديان ، المقنع ، بابك خرم دين و جز آنها . اين نهضت‌ها اگرچه پاره‌اى بر خلاف سنن اسلامى بود ، و افكار و عقايدى تازه را عنوان ميكرد . اما بيشتر آنها بنام حمايت از اسلام برپا ميشد . اين جنبشها بر دو پايه زنده ساختن آزادى ايران ، و بيرون راندن تازيان استوار بود . اين دو احساس نيرومند ، گاهى برپاسازندگان نهضت‌ها را از اصول مذهب جديد دور ساخت ، و بى جا نبود كه پيروان سنت ، همه بدعتها و ظلالت‌ها را ناشى از افكار « موالى » ميدانستند . نتيجه بدست آمده از اين تلاشها آن بود كه در سده سوم هجرى آزادى افكار و عقايد به جائى رسيد كه پيروان همه اديان چون « ترسايان و جهودان و زرتشتيان كه در داخل ممالك اسلامى در تحت حمايت قواعد و اصول متينى از حمايت دولت و حق اظهار عقيده در موضوع ديانت خويش برخوردار بودند ، راجع باختلافات و مقالات فرق دينى خود اطلاعات جامع و مفيدى در دسترس علماء مسلمان قرار ميدادند . » « عجيب اينست كه پيروان عقايدى كه حتى در عصر پيدايش و رواج خود نيز در اقليت و مورد تعقيب اكثريت قرار گرفته بودند ، در آن زمان از بيان اصول و عقايد خود ، البته براى خواص اهل علم پروائى نداشتند . و گاهى بمناظره برميخاستند و رسالات و كتبى كه بر اثبات يا رد نظريه كلامى خاصى مينوشتند . مانند مانويان « 112 » . . . » هدف از اين بحث آن بود كه روشن شود در نخستين سده‌هاى هجرى ، در ايران از نظر مذهبى چه شرايطى حكمفرما بود و ميتوان آن را بطور خلاصه چنين گفت : 1 - كوشش براى كسب آزادى كامل ، بويژه از راه ايجاد مذهبى كه موافق با سليقه مردم آزادفكر ايران باشد .

--> ( 112 ) - مقدمه الملل و النحل - محمد رضا جلالى نائينى - ص 1 .