خرد بود هركسى از اهلان بدين ملك طمع كردندى و بجنگ بخار خدات بخارا را گرفته بود . هر بارى اهل بخارا مسلمان شدندى و باز چون عرب بازگشتندى ردت آوردندى . و قتيبه بن مسلم سه بار ايشانرا مسلمان كرده بود بازردت آورده كافر شده بودند . اين بار چهارم قتيبه حرب كرده شهر بگرفت و از بعد رنج بسيار اسلام آشكار كرد و مسلمانى اندر دل ايشان بنشاند بهر طريقى كار بر ايشان سخت كرد و ايشان اسلام پذيرفتند به ظاهر و به باطن بت‌پرستى ميكردند . قتيبه چنان صواب ديد كه اهل بخارا فرمود يك نيمه از خانهاى خويش بعرب دادند تا عرب با ايشان باشند و از احوال ايشان باخبر باشند تا بضرورت مسلمان باشند بدين طريق مسلمانى آشكار كرد و احكام شريف بر ايشان لازم گردانيد و مسجدها بنا كرد و آثار كفر و رسم گبرى برداشت وجد عظيم ميكرد . و هركه در احكام شريعت تقصيرى كردى عقوبت ميكرد و مسجد جامع بنا كرد و مردمان را فرمود تا نماز آدينه آوردند . » « * » براى دريافت اين حقيقت كه مسائل اقتصادى تا چه حد در پذيرفتن دين اسلام مؤثر بود ، به آنچه كه نرشخى در تاريخ بخارا مىنويسد نگاه ميكنيم . وى در ذكر بناى مسجد جامع مىنويسد : « قتيبه بن مسلم مسجد جامع بنا كرد اندر حصار بخارا بسال نود و چهار و آن موضع بتخانه بود مراهل بخارا فرمودند تا هر آدينه در آنجا جمع شدندى چنان كه هر آدينه منادى فرمودى هركه به نماز آدينه حاضر شود دو درهم بدهم و مردمان بخارا به اول اسلام در نماز قرآن بپارسى خواندندى و عربى نتوانستندى آموختن و چون وقت ركوع شدى مردى بودى كه در پس ايشان بانك زدى بكنيتانكنيت و چون سجده خواستندى كردى بانك كردى نكونيا نكونى . محمد بن جعفر اندر كتاب ياد كرده است كه مسجد جامع بخارا را ديدم به روى درها با صورت و روى آن را تراشيده باقى را بر حال گذاشته گفت پرسيدم از استاد خويش كه آن درها به اول كه نهاده بود و مردى كه عمر يافته بود گفت سبب

--> ( * ) تاريخ بخارا ص 56 .