آنكه هيئتى را به رياست شيخ الاسلام و قاضى پيش چنگيز فرستاده سر تسليم پيش آرند و دروازه‌هاى شهر را بر روى ايشان بگشايند . چنگيزيان در عاشوراى محرم 617 بسمرقند ريختند و پس از خراب كردن ارك شهر مردم سمرقند را كه به زنهار طلبيدن از شهر بيرون رفته بودند بتسليم اسلحه و اموال و چهارپايان خود دعوت كردند و همين‌كه اين جمله را از ايشان گرفتند همه را يكسره كشتند و به غارت و سوختن شهر و هتك ناموس اهالى پرداختند و همان بلائى را كه بسر بخارا آورده بودند تجديد كردند . « . . . هركس كه در حصار بود بصحرا آوردند و اتراك را از تازيكان جدا كردند و همه را دهه و سده ، و تركان را مويها بر شبه مغولان از پيش سر حلق كردند استقرار و تسكين ايشان را ، جز آنك آفتاب به مغرب رسيد نهار حيات ايشان بزوال كشيد و در آن شب تمامت قنقليان مردينه غريق بحار بوار و حريق نار دمار شدند زيادت از سى هزار قنقلى و ترك بودند مقدم ايشان بر شماس خان و تغاى خان و سرسيغ خان و اولاغ خان با بيست و اند امير از سروران امراى سلطان ، و چون شهر و حصار در خرابى و ويرانى با يكديگر مقابل شد و امرا و جنديان و خلايق بسيار تجرع كئوس هلاك كردند روز ديگر خلايق را كه از زير شمشير جسته بودند شمار كردند و از آن جماعت سى هزار مرد باسم پيشورى تعيين كردند و بر پسران و خويشان . بخش كرد و مثل آن بر سبيل حشر از جوانان و گندآوران نامزد كردند و بر بقايا كه اجازت مراجعت يافتند شكرانهء آن را كه بروز ديگران ننشستند و درجهء شهدا نيافته‌اند و در زمره احيا مانده دويست هزار دينار بر مستظهران حكم كرد و ثقة الملك و امير عميد بزرگ را كه از كبار اصحاب مناصب سمرقند بودند به تحصيل آن نامزد و طايفهء را به شحنگى آنجا معين كرد و از حشر بعضى با خود بجانب خراسان برد و بعضى را با پسران بجانب خوارزم فرستاد و بعد از آن به چند نوبت متواتر حشر طلب مىداشتند و از حشر نيز زيادت كسى خلاصى نيافت و بدين سبب خرابى كلى راه يافت . » ( جهانگشاى جوينى ص 95 - 96 ج 1 ) فتح بلاد شمال غربى ماوراءالنهر - چنان كه سابقا مذكور شد شهر اترار را لشكريان چنگيز زودتر از ساير بلاد متعلق به خوارزمشاه تحت محاصره گرفتند ولى اين شهر از بلاد ديگر ماوراءالنهر بيشتر مقاومت به خرج داد و محاصرهء آن قريب پنج ماه به طول انجاميد . اينالجق به عللى كه مىدانيم چون به هيچ‌وجه نمىتوانست در مقابل چنگيزيان سر تسليم پيش آورد تصميم گرفت تا آخرين سرحدّ امكان در مقابل مغول مقاومت كند به همين جهت با لشكريانى كه خوارزمشاه به او داده بود « 1 » بدفاع مشغول شد و خوارزمشاه يكى از امراى خود يعنى قراجهء خاصّ را نيز با 10000 نفر سپاهى ديگر به كمك او فرستاد .

--> ( 1 ) - از 000 / 20 تا 000 / 50 باختلاف روايت مورخين .