برشتهء نظم آمده اعتبار تاريخى داد . اين داستان هم اصل مغولى آن در دست است و هم ترجمهء چينى آن و اصل مغولى آن را استاد معروف پليو « 1 » مستشرق فرانسوى در صدد نشر است . در ميان سفرنامه‌هاى نمايندگان پاپها يا سلاطين عيسوى اروپا يا تجار و امراى آن قطعه نام غالب ايشان را در طى شرح وقايع برده‌ايم مشهورتر از همه بقرار ذيلند : هيتوم ارمنى امير كيليكيا و پلانو كارپينو « 2 » نمايندهء پاپ كه هردو در قوريلتاى جلوس گيوك ( 644 ) شركت جستند و گيوم دوروبروكى « 3 » نمايندهء لوئى مقدس پادشاه فرانسه و فرستادهء او به دربار منگو قاآن ( در 650 ) كه هركدام شرحى از مسافرت خود باقى گذاشته‌اند ، ماركوپولو تاجر و مسافر ونيزى كه قريب بيست سال در عهد قوبيلاى قاآن در چين مقيم و داراى مشاغل ادارى مهم بوده و سفرنامهء معتبرى از خود باقى گذاشته است كه علاوه بر معرفت احوال چين و ممالك شرقى از آن بمناسبت عبور ماركوپولو از ايران اطلاعات گرانبهائى راجع به اين مملكت نيز مىتوان استخراج نمود ، و ادراك از مردم شهر پردنن « 4 » كه در عهد سلطان ابو سعيد خان به ايران آمده و يكى دو نفر ديگر از اين قبيل و مورخين ارمنى يا گرجى كه مطالعهء كتب ايشان نيز براى فهم تاريخ مغول در اين دوره كمك بزرگى است . اما در ميان محققين جديد اولين كسى كه تاريخ عمومى بالنسبه مرتبى از اقوام ترك و تاتار نوشته دگينى « 5 » است كه در 5 جلد كتابى باسم تاريخ عمومى اقوام هون و ترك و مغول بتاريخ 1756 - 1758 . م ( 1175 - 1172 ) در پاريس انتشار داده است ولى چون بيشتر بمدارك چينى مراجعه كرده تاريخ او براى معرفت احوال آسياى شرقى مفيدتر است تا آسياى غربى . معتبرترين تاريخ مغولى كه تاكنون بقلم مورخين اروپائى تحرير شده كتاب كبير دسّون « 6 » است كه اين مورخ آن را ابتدا در سال 1824 ( 1240 . ه ) و بعد در طبعى مبسوطتر در سال 1834 - 1835 در هلند منتشر ساخت و چون دسّون بر خلاف دگينى بمنابع اسلامى يعنى كتب فارسى و عربى مراجعه نموده به خوبى دقايق

--> ( 1 ) - p . Pelliot ( 2 ) - Plano Carpino ( 3 ) - Guillaume de Rubruquis ( 4 ) - Odoricus di Pordenone ( 5 ) - Deguignes ( 6 ) - d'Ohsson