عباس اقبال آشتيانى
488
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
خواجه رشيد الدين فضل الله ( 645 - 718 ) - عظيمترين شاهكار تاريخى كه در عصر مغول در ايران برشتهء تأليف آمده و از بزرگترين آثار ادبيات ايران و از مهمترين تواريخ عالم است مجموعهء بزرگيست در تاريخ عمومى بنام جامع التواريخ كه در عهد غازان خان و اولجايتو در تحت ادارهء وزير دانشمند بزرگ خواجه رشيد الدّين فضل اللّه همدانى فراهم آمده است . رشيد الدين فضل اللّه پسر عماد الدّولهء ابو الخير و نوادهء موفق الدّولهء همدانى است و جدّ او موفق الدّولة با خواجه نصير الدّين طوسى در قلاع ملاحده قهستان سر مىكرد و پس از تسليم آن قلاع او نيز به خدمت مغول پيوست . رشيد الدّين ايام جوانى را در همدان به تحصيل فنون مختلفه مخصوصا طب گذراند و بعنوان طبيب چنان كه سابقا نيز گفتيم در دستگاه اباقا خان داخل گرديد و تا آنجا ترقى يافت كه به وزارت غازان و اولجايتو و ابو سعيد رسيد . غازانخان كه ايلخانى بود تاريخدوست و خود نيز بهتر از هركس تاريخ اقوام مغول را مىدانست خواجه رشيد الدّين را مأمور كرد كه تاريخى از مغول ترتيب دهد و آن را براى اطلاع امرا و بزرگان رؤساى لشكرى و كشورى تاتار و عامهء ايشان كه بمناسبت دورى از وطن اصلى بتدريج تاريخ اجداد خود را فراموش مىكردند انتشار دهد . رشيد الدّين اين مأموريت عظيم را پذيرفت و بوسيلهء مطالعهء اسناد مغولى و مذاكره با مطلعين تاتار و اخذ اطلاعات شفاهى از پولاد چينگ سانگ سفير خاقان چين در دربار ايلخان و از خود غازان اساس كتاب معتبر خود را كه بنام غازان خان تاريخ غازانى خوانده شد ريخت ولى قبل از آنكه انشاء آن به انجام رسد غازان وفات يافت و جانشين و برادرش اولجايتو خواجه رشيد الدّين را به عمل بر وفق وصيت برادر واداشت بعلاوه به او تكليف نمود كه اضافه بر تاريخ اقوام مغول با ايشان آشنا شده و از آن طوايف نمايندگانى در دربار ايلخانى مقيمند بتفصيل فراهم آرد و آن را بضميمهء مجلدى ديگر در جغرافيا و معرفت مسالك و ممالك ذيل تاريخ غازانى قرار دهد . رشيد الدّين با وجود كمال استغراقى كه در كار و تدبير امور ملكى و ديوانى داشت