عباس اقبال آشتيانى

249

تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )

قاآنى اطلاعاتى داشت خود را بصدر جهان نزديك كرد و مشاور او گرديد و بصدر جهان پيشنهاد نمود كه بجاى زر و سيم رايج به وضع چين پول كاغذى چاو را در ممالك ايلخانى نيز رايج و بحرانى را كه پيش‌آمده به اين شكل مرتفع سازند . طرح پيشنهادى عز الدين مقبول طبع صدر جهان و گيخاتو افتاد و با وجود مخالفت سنگتور نويان ، صدر جهان با مشاورهء با پولاد چينگ سانگ سفير قاآن به تهيهء چاو و رايج كردن آن بجاى پول طلا و نقره تصميم گرفت و يرليغى بتاريخ جمادى الاخرى سال 693 از طرف ايلخان صادر شد كه از آن تاريخ ببعد هيچ‌كس با زر و سيم معامله نكند و بافت پارچه‌هاى زربفت جز آنچه اختصاص به ايلخان و شاهزادگان دارد و ساخت ظروف زرين و سيمين و هر عملى كه موجب صرف زر و سيم شود موقوف باشد و براى تهيه و روان كردن چاو به هريك از بلاد اميرى از امراى بزرگ فرستاده شد و براى اين كار در هر شهرى اداره و دستگاهى باسم چاوخانه ايجاد گرديد ، از آن جمله در تبريز امير طغاجار و آق‌بوقا و صدر جهان به ترتيب چاو مشغول شدند و پولى كاغذى با صرف مخارج گزاف تهيه نموده مردم را بجبر و عنف بقبول آن واداشتند . چاو عهد گيخاتو كه در ابتدا آن را چاو مبارك خواندند قطعه كاغذى بود به شكل مربع مستطيل كه دورادور آن به خط ختائى كلماتى و بر بالاى آن از دو طرف شهادتين نوشته شده بود ، قدرى پائين‌تر از آن كلمهء ايرنجين تورجى لقب مغولى گيخاتو و در ميانه دايره‌اى كشيده و از نيم درهم تا ده دينار مبلغ آن قيد شده و اين عبارت بر روى آن مسطور بود : « پادشاه جهان در تاريخ سنهء 693 اين چاو مبارك را در ممالك روانه گردانيد تغيير و تبديل‌كننده را با زن و فرزند به ياسا رسانيده مال او را جهت ديوان بردارند » « چاونامه بشيراز آوردند به غايت مطول ، زبدهء تقريرات آنكه چون چاو مبارك در عوض زر مانندهء اشك مهجوران جارى شود فقر و فاقت و ضر و مسكنت از ميان خلايق مرتفع گردد و غلات و حبوب رخص پذيرد و غنى و فقير در درجه تساوى گيرد و شعرا و افاضل عصر در مدح آن بر حسب ميلان خاطر پادشاه و صاحب ديوان نتايج فكر خود باظهار رسانيدند . نمودار را اين بيت از قطعهء يكى از افاضل ثبت كرده شد : چاو اگر در جهان روان گردد رونق ملك جاودان گردد ، و چون حكم رفته بود تمامت ارباب حرف كه زر و نقره در انواع صناعات خود استعمال مىكنند تارك شوند ايشان را از چاوخانهء مبارك متدارك گردند و برحسب استحقاق حكام ملك مواجب و ادرارات مرتب و موظف گردانند و هرگاه كه چاو سمت اندراس گيرد باز چاوخانه برند و هر ده