عباس اقبال آشتيانى
201
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
از طرف خود عطا ملك جوينى را به حكومت بغداد باقى گذاشت و عطا ملك اين سمت را در سال 657 از طرف هولاگو يافته بود . وزارت اباقا خان مثل دورهء اخير سلطنت هولاگو نصيب خواجه شمس الدّين محمّد صاحبديوان جوينى گرديد و او در تبريز و پسرش خواجه بهاء الدين محمد در اصفهان و قسمت عمدهء عراق عجم بتدبير كار مملكت مشغول شدند . خراسان به دو نفر از امراى محلى و كرمان بتركان خاتون و فارس به ملكه آبش خاتون و هرات و غور و غرجستان بملك شمس الدّين كرت واگذار گرديد ، لرستان و يزد را اتابكان اين دو ناحيه و الجزيره را هم امراى ايّوبى از طرف خان مغول اداره مىكردند . علاء الدّين عطا ملك جوينى در تمام مدّت سلطنت اباقا خان ( 663 - 680 ) اسما از جانب سونجاق حاكم بغداد و كليهء عراق عرب بود ولى در حقيقت در اين شغل استقلال تام داشت و او در اين دوره تمام سعى خود را صرف آبادى عراق عرب و تعمير خرابيهاى عهد مغول كرد ، قراء و قصبات جديد بسيار ساخت ، نهرها براى زراعت جارى كرد و اراضى باير را بمزارع خرّم مبدّل ساخت و بقدرى در اين كار پيشرفت كرد كه گويند بغداد در عهد او از زمان خلفا نيز آبادتر گرديد . در همان اوايل سلطنت اباقا خان شحنهء مغولى بغداد قرابوغا و نايب او اسحاق ارمنى به قصد آزار عطاملك برخاسته يك نفر بدوى را فريفتند كه بگويد عطاملك قصد آن دارد كه با كسان و اولاد و اموال خود راه شام پيش گيرد و بهدايت آن بدوى به خدمت ملوك آن ديار برود . قرابوغا و اسحاق خانهء عطاملك را محاصره كردند و عطاملك را دستگير نموده با اعرابى باردوى اباقا بردند تا اباقا از زبان اعرابى اقرار بشنود . اباقا بدوى را به چوب بست و او در زير شكنجه اقرار كرد كه بيانات او از سر تهمت و بتحريك اسحاق ارمنى است . خان مغول بدوى و اسحاق را كشت و عطاملك را كماكان به حكومت بغداد باقى گذاشت . صاحبديوان شمس الدّين محمد جوينى و برادرش عطاملك اسباب رونق كار دولت اباقا خان بودند . صاحبديوان به جمعآورى عايدات كل ممالك اباقا و ادارهء امور و راندن سياست اشتغال داشت و هيچكس جز پادشاه بر او تفوق نداشت و در نتيجهء اين قدرت و حسن اداره در عهد او ايران ترقى و اعتبار بسيار حاصل كرد و صاحبديوان