ابن خلّكان در تاريخ خود در ضمن شرح حال ياقوت نقل كرده و آن متضمن احوال خراسان است قبل از استيلاى مغول و بعد از تسلط ايشان و در آن مراسله ياقوت علت اقامت خود را در مرو شاهجان نقل مىنمايد و پس از وصف آبادى و عظمت و ذكر رواج بازارهاى علم و ادب در آن ديار آن را بلااغراق نمونه‌اى از جنت مىخواند . ماتيو پاريس « 1 » از وقايع‌نگاران آخر نيمهء اول قرن سيزدهم ميلادى كه با استيلاى مغول بر آن قطعه معاصر بوده در ضمن وقايع سال 1230 ( 637 - 638 . ه ) چنين مىنگارد : « در اين سال طايفه‌اى ملعون از نژاد اهريمن يعنى سپاه فراوان تاتار « 2 » مساكن كوهستانى خود را رها كرده از معابر جبال قفقاز گذشتند و مثل سكنهء بدكار دوزخ ملخ‌وار روى زمين را فراگرفتند و دامنهء خرابكارى خود را به نواحى شرقى اروپا نيز كشاندند و آن را به صورت بيابان درآورده مردم آن را در خون و آتش فروكردند . بعد از آنكه بر بلاد مسلمين دست يافتند شهرها را از بن بركندند جنگلها را از ريشه برانداختند ، قلعه‌ها را منهدم كردند ، درختها را از بيخ بريدند ، باغها را با خاك يكسان كردند و شهرى و دهقانى را از دم تيغ گذراندند . اگر اتفاقا بر بعضى بىگناهان رحمت مىآوردند ايشان را به بدترين وضع بندگى وامىداشتند كه برعليه نزديكان و همسايگان خود در صفوف اول اردوى مغول بجنگند . كسانى كه تصميم فرار مىگرفتند و يا به اميد نجات مختفى مىشدند مغول ايشان را تعقيب مىكردند و قصاب‌وار بكشتن آن بينوايان مىپرداختند . اگر كسى دليرانه براى ايشان جنگ مىكرد و بفتح نايل مىآمد چون اجرى در كار نبود با اسراى دست خود همان معامله را روا مىداشت كه اربابان او با او مىكردند . « از آنجا كه اين طايفه حيوانى بيش نبودند بلكه غول برايشان مزيت داشت ، به خونخوارى و خونريزى حرصى غريب ظاهر مىكردند ، گوشت سگ و انسان را درهم مىدريدند و مىخوردند ، از پوست گاو لباس مىساختند و با تخته‌هاى آهن اسلحه درست مىنمودند . اين قوم كوتاه‌قامت قوى بنيهء محكم كه در تحمل شدايد از جا در نمىرفتند و درك خستگى نمىكردند پشت خود را به هيچ جوشن يا لباسى نمىپوشاندند فقط - سينه‌هاى خود را با زره حفظ مىنمودند و با لذّت تمام خون صاف حيوانات گلهء خود را

--> ( 1 ) - Matthew Paris ( 2 ) - در السنهء اروپائى دوزخ را تارتار Tartare مىگويند و بمناسبت شباهت لفظى اين كلمه با لغت تاتار قوم مغول را هم ايشان تارتار مىخوانده‌اند .