امروز به هيچ‌وجه نمىتوان از يك نفر بلكه از چند تن زبردست نيز توقع آن را داشت كه تاريخ تفصيلى ايران را چنان كه مطلوبست و به شكلى كه قابل همسرى با اين‌گونه تواريخ از ممالك فرنگ باشد بنگارش درآورند و زبان فارسى و مملكت ايران را از اين احتياج مبرم خلاص بخشند . اگرچه بدبختانه در مملكت ما مردم اصلاح هر امرى و اقدام بهر كارى را بدون مطالعه از دولت انتظار دارند و خود حاضر به هيچ‌گونه جنبشى نيستند ولى در پاره‌اى موارد خاص دولت خواهىنخواهى بايد مقدم باشد و بواسطه عدم مقدرت مردم يا به علت نشناختن راه مصلحت خود به اجراى بعضى نقشه‌ها مبادرت نمايد يعنى تأسيس كتابخانه‌ها و موزه‌هاى عمومى و جمع‌آورى منابع اطلاعات از افراد خصوصى ساخته نيست و اگر هم ساخته باشد بواسطهء محدود بودن ميزان مقدرت ايشان چنان كه بايد بسرعت و انتظام مطلوب انجام‌پذير نمىشود . دولت بايد نقشه و پروگرام خاصى جهت اين‌گونه منظورهاى معنوى طرح كند و وسايل آن را در حد امكان مهيا ساخته در دسترس اهل علم بگذارد تا ايشان بتدريج اين كار عظيم را به آخر برسانند . حاليه در نوشتن تاريخ و تاريخ ادبيات و تمدن دو طرز معمولست يكى تحقيق در جزء جزء مسائل يا در قسمت قسمت دوره‌ها ، ديگرى نگارش تاريخ عمومى تمام دوره‌ها يا تاريخ زمان يك سلسله يا يك موضوع بالنسبه مبسوط مرتبط ، در شق اول محققين غالبا متخصص در معرفت يك دوره يا يك موضوع خاص مىشوند و تحقيقات ايشان صورت رساله‌هاى مفرد « 1 » در باب يك مطلب محدود معين پيدا مىكند در صورتى كه در شق ثانى نويسندگان بايد بنظرى عام در جميع مسائل و ادوار بنگرند و از لحاظ كليت و حفظ ربط منطقى بين كليهء امور موضوع تاريخ و استنباط قوانين عمومى تأليفات خود را به رشتهء تحرير درآورند و اين چنان كه پوشيده نيست امرى بسيار مشكل و انجام صورت كامل آن در حد عادى از قدرت يك نفر خارج مىنمايد مگر آنكه ابتدا متخصصين هركدام در باب هر موضوع يا هر دوره رساله‌هاى مفرد نوشته باشند و بيشتر مطالب و ادوار به اين ترتيب تحت مطالعه آمده باشد تا يك نفر يا هيئتى با داشتن

--> ( 1 ) - Monographies