ابو اسحاق ابراهيم سيار معروف بنظام متوفى بسال 231 كه از بزرگان معتزله بود و گفتار وى درباره " صرف اذهان از تقليد قرآن " معروف است شاگرد ابو هذيل بود . ابو عمر و بحر جاحظ متوفى بسال 255 كه از معتزليان بنام بود شاگرد نظام بود و پيروان او بنام جاحظيه معروف شدند وى بجز رسائل و كتابهايى كه در فنون ادب آورد در كلام نيز كتابها داشت كه از جمله كتاب " استطاعت و خلق افعال " و " خلق قرآن " و " فضيلة المعتزله " بود . حتحظ در اين كتاب مدح معتزليان ورد مخالفين ايشان و خاصه شيعيان كرده بود كه كتاب جاحظ ايشانرا بهيجان آورد وردهاى سخت بر آن نوشتند كه كتاب " فضيحة المعتزله " احمد بن يحيى راوندى كه نخست معتزلى بود و سپس شيعه شد از آن جمله بود . كتاب الانتصار و الرد ؟ ؟ ؟ على بن الراوندى كه خياط معتزلى نوشت در واقع متمم كتاب " فضيلة المعتزله " جاحظ است ، در " كتاب البخلاى " جاحظ نيز از متكلمان و معتزليان قصه‌ها هست و در كتاب " حيوان " بسيارى از افكار ارسطو را اقتباس كرده است . فلسفه يونان در معنويات جاحظ نفوذى عميق داشت و بشمار " آزاد فكران " بود و سنيان با بيشتر عقايد او مخالف بودند . از جمله سخنان وى اين بود كه خدا هيچكس را بجهنم نميبرد اين جهنم است كه به اقتضاى طبيعت جهنميانرا بسوى خود ميكشد و جاويد در خود نگهميدارد . سنيان بر او گفتند : " اگر اين درست باشد بايد بگويد بهشت نيز بهشتيانرا به خود ميكشد و خدا كس را به بهشت نميبرد و اگر چنين گويد اميد به خدا و شوق ثواب را بريده و دعا را بيهوده دانسته است و اگر گويد كه بهشتيان را ببهشت ميبرد ، بايد بپذيرد كه جهنميانرا نيز خدا به جهنم ميبرد كه فرق بهشت و جهنم روا نيست و يكى چون ديگرى است . " از بزرگان معتزله ابو الحسين خياط بود كه فرقه خياطى پيروان او بودند ، وى به نيمه دوم قرن سوم ميزيست و اوائل قرن چهارم درگذشت و كتاب الانتصار و الرد على ابن الراوندى از او بود . نيبورك خاورشناس در مقدمه كه بر اينكتاب نوشته درباره