مراكز فرهنگى در اين دوران در نتيجه نشر كتابها كه از زبانهاى بيگانه و بخصوص يونانى و فارسى و هندى ترجمه شده بود فرهنگ اسلامى بسطى فوق العاده يافت و مسلمانان به كار تحقيق و تأليف مأنوس شدند . تشويق خليفگان و شاهان و اميران نيز اثر داشت و نيز آبادى و عمران و وسعت فكر كه از رفت و آمدها پديد آمده بود رونق فرهنگ را بيفزود ، دولت‌هايى كه از خلافت عباسى جدا ميشد به تقليد پايتخت بجلب شاعران و دانشوران ميپرداخت و نهضت معنوى را كمك ميكرد ، دربار سامانيان و غزنويان و بويهيان و حمدانيان در مشرق و طولونيان و اخشيديان و فاطميان در مصر و امويان در اندلس در اين نهضت مبارك سهيم بود و احيانا به رونق و شكوه علم و ادب كم از بغداد نبود . عامل ديگرى كه در رواج فرهنگ اثر داشت ظهور فرقه‌ها بود كه هدف خويش را از بسط علم و فرهنگ ميجستند معتزليان و دعوتگران اسمعيلى و صوفيان و جز آنها با آن مناظره‌ها و جدلها كه به تأييد مذهب خويش ميكردند آفاق تازه تفكر را ميگشودند و فرهنگ اسلام را كه در قرن چهارم با وجود ضعف خلافت عباسى و تفرقه ولايت‌ها ، و شايد هم از اين ضعف و تفرقه ، به اوج رسيد به راه كمال ميبردند . ابن خلدون در فصلى كه از نفوذ عمران و تمدن در پيشرفت علوم سخن دارد گويد : " علم آموختن از جمله صناعتهاست ، صناعت در شهرها رواج گيرد و رونق و بسط آن به