ميرزا محمد حيدر دوغلات
مقدمه 61
تاريخ رشيدى ( فارسي )
اوزبك و ديگر شاهزادگانى را در بر مىگيرد كه وى آنها را مىشناخته است . بخش اول ، يا تاريخ مرتب در 1544 و 1545 در كشمير نوشته شده و تقريبا در فوريه 1546 يا پنج سال بعد از آنكه به نيابت سلطنت آنجا منصوب گشته ، تكميل گرديده است . اما بعدا ضميمهاى به آن افزوده شده كه 953 هجرى ( 4 مارس 1546 تا 21 فوريه 1547 ) را به عنوان سال جارى نام برده است . اساس بحث كتاب در مورد دورههاى قديمىتر ، اخبارى است كه عمدتا از بستگان پيرتر مؤلف به دست او رسيده و با اقوال شرف الدين على يزدى در مقدمه ظفرنامه تركيب يافته ، و دورههاى بعدى بر اساس خاطرات شخصى مؤلف ، مورد بحث قرار گرفته است . كتاب گزارشى از دو سلسله مجزا و موازى هم را در بر مىگيرد : ( 1 ) سلسله خانان مغولستان كه از تغلق تيمور و پدر او ايسان بوغا آغاز مىگردد ؛ تغلق تيمور از 1347 تا 1362 سلطنت كرد و ايسان بوغا نخستين كسى بود كه خود را از تنه اصلى چغتاى جدا ساخت ؛ و ( 2 ) توابع آنان ، امراى دوغلات تركستان شرقى ، كه يكى از قديمىترين آنها امير بولاجى ، جد مؤلف ، تغلق تيمور را به مقام خانى رسانيده بود . در دورهء دوم ، خاندان خانان به دو شاخه تقسيم مىشود ، يكى از آنان كه جانشين امراى كاشغر ( تركستان شرقى ) شده بودند به طور مرتب حكومت بر مغولستان و تركستان شرقى را تداوم بخشيدند و پايتخت آنها كاشغر بود ، در حالى كه آن ديگرىها فرمانروايان ايالات شرقى آقسو ( معروف به اويغورستان ) بودند ، و مركز حكومتشان را معمولا در تورفان قرار مىدادند . مؤلف با شرح مختصرى در مورد عاملان هر يك از حكومت آنها در ايام تأليف ، گزارش خود را به پايان مىبرد . قسمت دوم كه بيش از دو برابر قسمت اول است و گزارش ميرزا حيدر را از زندگانى و روزگار خودش ، در بر مىگيرد ، با توجه به تاريخها ، قبل از قسمت اول نوشته شده است . با توجه به اظهارات مؤلف در ديباچه ، مبنى بر آمادهسازى خود جهت قبول تكليف بسيار شاق تاليف تاريخى ، معلوم مىگردد كه قسمت دوم در 42 - 1541 ، به انجام رسيده است . « 1 » اين قسمت با تولد وى آغاز و با گزارش دومين تهاجمش به كشمير ،
--> ( 1 ) . هنگام خواندن متن بايد اين مطلب را به خاطر سپرد ، چون مؤلف در بخش اول غالبا اشاره مىكند به آنچه