ميرزا محمد حيدر دوغلات

مقدمه 120

تاريخ رشيدى ( فارسي )

تبت ، لاداخ ، بالتيستان ، گيلگيت « 1 » و دولت‌هاى مجاور ، چيترال ، و خان ، بدخشان ، افغانستان ، كشمير و هند شمالى است . با اين حال برخى از اشارات آن ، حتى كشورهايى را كه در ماوراى اين نواحى قرار گرفته ، در بردارد . اما كتاب مذكور يك اثر تاريخى ، به ويژه تاريخ شاخه شرقى چغتائيان - يعنى مغولان واقعى - است و به همين جهت درون سرزمين اصلى آنها و نواحى مجاور آن ، صحنه عمده حوادث مىباشد . توصيف موقعيت و وسعت اين ناحيه آسان است اما اختصاص يك نام واحد براى همه آنها مشكل مىباشد . حدود مذكور در هيچ دوره‌اى به طور كامل قابل تعريف نبوده و تنها در يك دوره بيست ساله چنين موقعيتى داشته است . حتى نام‌هاى « جته » و « مغولستان » كه بخشى از اين حدود بدان معروف بوده در حال حاضر نه تنها مهجور است بلكه تعيين دقيق محلى كه شامل نواحى مذكور باشد تاكنون موجبات برخى ترديدها را فراهم آورده ، بعلاوه هرگز نام احدى كه متصدى امور تمام خانات باشد عملا به ميان نيامده است . ميرزا حيدر معمولا از « مغولستان » و « كاشغر » سخن مىگويد اما روشن نيست كه آيا منظور او از كاشغر فقط شهر و حومه آن است يا تمام ولايات آلتى شهر - شش شهر « 2 » تركستان شرقى - كه بنا به گفته‌هاى مكرر او ، زمانى كه با فرغانه يكى مىشد ، منگلاى سويه يا « آفتاب رو » « 3 » نام مىگرفت . اين خطه ، قريب به يقين با ولايات فرغانه و تركستان منهاى نواحى كاشغر ، تورفان و هامى در منتهى اليه شرق ؛ يا به عبارت ديگر با فرغانه و آلتى شهر مطابقت دارد . با اين حال حتى اگر تمام ناحيه را با دو نام « مغولستان و منگلاى سويه » بخوانيم باز هم تعريف آن خالى از اشكال نخواهد بود . در نگاه اول چنين به نظر مىرسد كه مؤلف حدود آن را بسيار دقيق تشريح كرده ؛ اما اين مورد به دو دليل كامل نيست . نخست آن‌كه او از ولاياتى سخن مىگويد كه چندين بار آنها را به هم آميخته اما

--> ( 1 ) . tiglig . ( 2 ) . شش شهر عبارت بودند از كاشغر ، يانگى حصار ، ياركند ، ختن ، اوش - تورفان ، و آقسه ، به گفته دكتر بللو از وقتى كه آلتى شهر ، يتّى شهر يعنى هفت شهر شده ، مرالباشى را نيز گاهى اوقات به اين فهرست افزوده‌اند ) 185 . p , troper dnakray ( شايد اين نام در اصل خوقندى و متعلق به قرن اخير [ قرن نوزدهم ] بوده باشد . ( 3 ) . جهت اطلاع بيشتر در مورد اين نام ر . ك : به يادداشت ص 194 ، پىنوشت شمارهء 17 .