تاريخى اسپانيا چون كليساها و قصور و دروازه‌ها باقى مانده و آنچه باشندگان ( مدجنون ) در شهرهاى مختلف اسپانيا از قرن سيزدهم تا قرن شانزدهم برجاى گذاشته‌اند ، به فراوانى يافت مىشود . اين باقى مانده‌ها از آثار اندلسى با وجود قلت آنها بيانگر دورانهاى مختلف هنر اندلسى است و از روى آنها مىتوانيم به ويژگيهاى هر دوره پى ببريم . در اينجا مجال بحث از اين آثار نيست . من در اين باب كتاب جداگانه‌اى نوشته‌ام و در آن آثار باقيمانده در شهرهاى قديم اندلس را معرفى كرده‌ام . « 40 » ولى در اينجا دوست دارم كه اين حقيقت را بنويسم كه چون كسى در ميان اين آثار و اطلال خاموش به سير و سياحت پردازد و به ديدهء اعتبار و دقت در آنها بنگرد ، اعتراف خواهد كرد كه ملت نجيب و هوشمند اندلسى را در علم و هنر قدمى راسخ بوده است و شكوه و جلال اين آثار برجاى مانده عنوان تمدن و فرهنگ عظيم اوست .

--> ( 40 ) . مراد كتاب « الاثار الاندلسيه الباقيه فى اسپانيا و البرتغال » ( القاهره 1956 )