كليساى بزرگ شهر سموره صندوق ديگرى است كه به همين زمان بازمىگردد . از بازمانده‌هاى نفيس عصر غرناطى بسيارى نقوش و تزيينات مرمرى است كه امروز در موزهء غرناطه حفظ مىشود . در موزهء ملى مادريد قنديلى است برنزى و بسيار هنرمندانه و زيبا كه از قنديلهاى مسجد الحمراء است . در موزهء الحمراء كوزه‌اى با لعاب كاشى و مزين به نقشهاى زرين كه از بقاياى نفايس الحمراء است . همچنين شمار كثيرى از اشياء برنزى و فلزى و سفالى و فرشها و منسوجات اندلسى و موريسكى در موزه‌هاى مختلف اسپانيا پراكنده است . براى من ميسر شده كه اين نفايس بىهمتا را از نزديك بنگرم و در زيبايى صنعت آنها تأمّل كنم . اندلسيها در صناعات دقيق و ظريف چون ساختن زيورآلات و اشيايى از عاج و چرم مهارت يافتند و در اين صناعات با بيزانطيه رقابت مىكردند . بعضى از شهرهاى قديم اندلس چون قرطبه و طليطله و غرناطه تا به امروز اين صنايع ظريفه را حفظ كرده‌اند . هنوز طليطله به ساختن سلاحهاى منقش و زرنگار مشهور است و قرطبه در ساختن اشياء چرمى طلاكوب اشتهار دارد . غرناطه بخصوص به پارچه‌هاى حرير زرتار و فرشهاى زيبا و اشياء برنزى و شيشه‌اى و سلاحهايش معروف است . اين صنايع دستى ظريف همه زيبايى و ظرافت خود را از هنر قديم اسلامى اندلس به ميراث برده‌اند . كاخها و مساجد جامع اندلس در آن اعصار نمايشگاه بديعترين آثار هنرى بودند . در جامع قرطبه تنورى بود از مس زرد كه هزار چراغ حمل مىكرد و در صنعت به گونه‌اى بود كه قلم از وصف آن عاجز بود . « 30 » در اندلس مكتب تازه‌اى در نقاشى پديد آمده بود ، بدين‌گونه كه همه تصوير درخت و برگها و شاخه‌ها بود به گونهء قرينه بدون آنكه در آن تصوير انسان يا حيوانى ديده شود و اين به خاطر احترام به سنن دينى بود . در قرون وسطا اين مكتب رواج يافت و در تطور هنر اروپايى اثرى عميق داشت و تا به امروز عنوان « عربى » را با خود دارد و « ارابسك » ناميده مىشود . « 31 »

--> ( 30 ) - المقرى : نفح الطيب ج 3 / ص 245 . ( 31 ) . . 253 . P . II . B , neinapS ni nedajamO red ethcihcseG : hcabhcsA . 192 . P , dibi : yhpruM