مولى الملوك ملوك العرب و العجم * رعيا لما مثله يرعى من الذمم بك استجرنا و نعم الجار انت لمن * جار الزمان عليه جور منتقم « 10 » ما پيش از اين ، از اين نامه و از اين قصيده ياد كرده‌ايم . اندكى پيش از سقوط غرناطه و بعد از آن جمعى از علما و ادبا كه باقى بقاياى جامعهء فكرى اندلس بودند به مغرب مهاجرت كردند « 11 » . اينان كه ديگر در موطن قديم خويش نمىتوانستند دين و كرامت ملى خود را حفظ كنند و نمىخواستند چون ملتى مغلوب تحت يوغ ستم اسپانياى مسيحى باشند از آنجا مهاجرت كردند . 2 سقوط غرناطه به دست اسپانياى مسيحى در سال 897 ه / 1492 م هشدارى بود كه ديگر بر ملت اندلس زمان سرآمده است و زمان از ميان رفتن ميراث علمى و ادبىاش فرارسيده است . اسپانياى مسيحى قبل از هرچيز آهنگ آن داشت كه با تغيير دين و فرهنگ ملت اندلس رابطهء او را با گذشتهء عظيم و شكوهمندش قطع كند . اسپانيا با نيرو بخشيدن به هجوم كليسا و تشكيل محاكم تفتيش عقايد در اين امر پيروز گرديد . هنوز پنجاه سال از سقوط غرناطه نگذشته بود كه بقاياى ملت اندلس به ملت ديگرى تحول يافت . دين قديمش - اسلام - را به زور به مسيحيت بدل كردند و زبان قشتالى را به جاى زبان عربى نشاندند و با وضع يك سلسله قوانين و مقررات ستمگرانه كوشيدند تا اندك‌اندك خصائل و خصايص قديم او را دگرگون سازند . ملت اندلسى در خلال اين احوال دردناك به هر وسيله‌اى چنگ مىزد تا مگر از

--> ( 10 ) . المقرى اين رساله را بتمامى در نفح الطيب آورده است . ج 2 / ص 617 - 628 . و نيز رجوع كنيد به ازهار الرياض ص 72 - 102 . ( 11 ) . ازهار الرياض ج 1 / ص 71 .