محمد عبد الله عنان ( مترجم : عبد المحمد آيتى )
423
تاريخ دولت اسلامى در اندلس ( فارسي )
چون در اوايل قرن هفتم هجرى دولت موحدين در مغرب و اندلس روى به ضعف نهاد و بيشتر شهرهاى بزرگ و ثغور اندلس دستخوش بلوا و آشوب گرديد و از هرجا كسى سر بر كرد تا از ميراث آن دولت روى به انقراض سهمى حاصل كند . اسپانياى مسيحى نيز فرصت را مغتنم شمرد ، تا او نيز از اين نمد كلاهى به دست آورد . از آن پس شهرهاى بزرگ اندلس يكى پس از ديگرى به دست مسيحيان افتاد . اندلس براى دفع مهاجمان تا آنجا كه يارايش بود روى به ميدان جهاد نهاد . درست است كه عروض آن محنتها آتش طبع شاعران را تيزتر نمود تا دلگدازترين مراثى خود را بسرايند ولى هنر و صنعت را دايرهء فعاليت تنگ شد و دولت انديشه و ادب سر در سراشيب زوال نهاد . 2 فتنههاى داخلى و بيش از سى سال كشاكش و جدال و آويز ميان اسپانياى مسلمان و اسپانياى مسيحى نتيجهاى جز سقوط بيشتر شهرهاى بزرگ و قديمى اندلس چون قرطبه و اشبيليه و بلنسيه و مرسيه و جيان به دست مسيحيان ، به بار نياورد . سرزمين اندلس ، كوچك و كوچكتر شد تا در مملكت غرناطه محدود گرديد . در گيرودار اين آشوبها مملكت غرناطه ظهور كرد و در سرزمين كوچكى ميان نهر الوادى الكبير و دريا ، استقرار يافت و بيشتر خاندانهاى قديمى اندلس كه نمىخواستند در ظل فرمانروايى مسيحيان زندگى كنند روى بدان نهادند و هنوز اندك زمانى نگذشته بود كه وديعتگاه ميراث ملى و سياسى اندلس و تمدت و فرهنگ و انديشهء اندلسى گرديد . مملكت غرناطه با وجود كمى وسعتش مملكتى ثروتمند بود . در كنار درههاى سبز و خرم و باغها و مزارع بارورش از حبوبات و تاكها و زيتون و ميوهها ، در كوهستانهاى صعب العبور خود هم معادن طلا و نقره و سرب و آهن داشت . « 3 »
--> ( 3 ) . ابن الخطيب الاحاطه فى اخبار غرناطه ( القاهره 1956 ) ج 1 / ص 104