داشتند . در خلال قرن هجدهم باز هم در محاكم تفتيش پرونده‌هاى موريسكيها مطرح شده است . اينان در نهان شعائر اسلام را برپاى مىداشته‌اند . در سال 1769 مسجد كوچكى در قرطاجنه كشف شد . اين مسجد را مسيحىشدگان متأخر ساخته بودند و اين دلالت بر آن دارد كه هنوز هم در موريسكيها نشان ضعيفى از اسلام بوده است . بايگانيهاى محاكم تفتيش از اواخر قرن هجدهم چيزى به دست نمىآيد كه دال بر آن باشد كه قضاياى موريسكيها و اسلام و مسلمانان به كلى فروكش كرده باشد . « 14 » چنان كه حتى تا به امروز هم در بلنسيه و غرناطه و لا منشا جماعاتى از اسپانيائيها هستند كه در لباس و عادات بر سنن موريسكيها هستند و از مراسم خالص عبادتهاى مسيحيت بىخبرند . « 15 » در حقيقت براى محقق دشوار است كه معتقد گردد كه اسپانياى مسيحى با تمام وسائل و عواملى كه به خدمت گرفت توانسته باشد به طور نهايى آثار سلاله عربى و حضارت اسلامى را در اسپانيا پس از هشت قرن كه از عمر آن مىگذشت و نصف جنوبى شبه‌جزيره را در زير پوشش خود داشت ، محو و نابود سازد . تاريخ تمدن دلالت بر اين دارد كه محال است آثار نسلهاى بشرى را بويژه اگر مدتهاى مديد در جايى زيسته باشند و در يكديگر تداخل كرده باشند از ريشه بركند . زيرا تمدن هر ملتى از ملتها خلاصهء تأثيرات متقابل نسلهاى گذشته است كه از پس يكديگر آمده‌اند . مورخ تاريخ تمدن مىتواند در جامعه كنونى اسپانيا بويژه در جنوب آن در ولايات اندلس قديم و در خصائص و رسوم و سنن و در زندگى اجتماعى و به طور كلى در تمدنش بسيارى از اخلاق و اعمال ظاهرى را كه ريشه در ميراث عربى و تمدن اسلامى دارد جستجو كند . « 16 »

--> ( 14 ) . . 293 193 . P socsiroM ehT . aeL ( 15 ) . 563 . P : dibI : aeL ( 16 ) . در خلال سفرهاى پىدرپى خود به اندلس توانسته‌ام اين پديده را بخصوص در غرناطه به آشكار ببينم و در كتاب خود « الاثار الاندلسيه الباقيه » براى آن فصل خاصى قرار دهم .