از اين عدد بيشتر نبوده است و شمار آنان بنابر آنچه گفتيم در اواخر قرن شانزدهم حدود ششصد هزار نفر بود . به هنگام اخراج قريب به صد هزار تن به بردگى گرفته شدند يا به هلاكت رسيدند . « 8 » بسيارى از موريسكيهايى كه به افريقيه و مشرق تبعيد شدند به اسلام - دين نياكان خود - بازگرديدند . زيرا صد سال مسيحى كردن و سركوبى مستمر جرقهء اسلام را در نفوسشان خاموش نكرده بود . بدينجا آخرين فصل از غمنامه موريسكيها يا اعراب مسيحى شده به پايان مىآيد و طومار حيات ملتى ، از شريفترين ملتها و تمدنى از درخشانترين تمدنهاى تاريخ در نورديده مىشود . 3 در روايات غربى شرح زندگى و تبعيد موريسكيها به تفصيل آمده است از آغاز تا انجام با تفسير و نقد . ولى در روايات اسلامى آنچنانكه درخور اين حادثهء بزرگ است مطلب مفصل و مهمى ديده نمىشود و آنچه گفته‌اند از اشارتى درنمىگذرد . مهمترين چيزى كه ما بر آن دست يافتيم شرح حالى است كه يكى از موريسكيها از خود نوشته و از كوششهاى سرّى همنوعان خود براى نگهدارى دين خويش و اوضاع و احوال ايشان در روزهاى تبعيد ياد كرده است . اين موريسكى كه محمد بن عبد الرفيع اندلسى متوفى به سال 1052 هجرى / 1652 ميلادى است در اواخر عهد موريسكيها در جيان مىزيسته و اندكى پيش از اخراج همگانى به تونس مهاجرت كرده و بعدها كتابى در دفاع از موريسكيهاى مهاجر و شرف نسب ايشان نوشته و بر حسن اسلام و

--> ( 8 ) . . 952 . P : socsiroM ehT : aeL