بر سر اسلام چه آورده است و با اندلس و مردم اندلس چه معامله‌اى كرده است به جاى اشك از ديدگان خون خواهيد باريد . شمشيرهاى مسيحيان بر فرق جماعت اندكى از مسلمانان كه باقى مانده‌اند مىدرخشد و مىگويند كسى نبايد در پذيرفتن مسيحيت درنگ ورزد و لحظه‌اى مهلت خواهد . مسلمانان اندلس با اين مصائب هول‌انگيز دست بگريبانند و درهرحال خواستار لطف پروردگار خويش‌اند » . آوازهء محنتى كه به مردم اندلس رسيده بود به زودى در سراسر جهان اسلام منعكس شد . ابن ايّاس مورخ مصرى - از مورخان معاصر حادثه - در شرح حوادث ماه صفر سال 906 ه / اوت سال 1500 م چنين مىگويد : « در اين ماه از مغرب خبر رسيد كه فرنگان بر غرناطه دار الملك اندلس غلبه يافته‌اند و شمشير در مسلمانان نهاده‌اند و مىگويند هركس به دين وارد نشود او را مىكشيم . جماعتى از مردم مغرب از بيم جان به دينشان گرويده‌اند و مسلمانان بر آنان شوريده‌اند و تا حدودى انتقام گرفته‌اند . جنگ همچنان ميانشان ادامه دارد و كارها به امر خداى تعالى است . » « 20 » اما مسلمانانى كه در مملكت پرتغال باقى ماندند سرنوشت ديگرى يافتند شايد بهتر از سرنوشت مسلمانان اندلس . پادشاه پرتغال در سال 1496 همه را از مملكت خود اخراج كرد و اجازه داد به مغرب يا هر جاى ديگر كه خواهند بروند و چون براىشان عبور از اراضى اسپانيا با مشكلاتى توام بود ، پادشاه و ملكه كاتوليكى به خواست پادشاه پرتغال در ماه آوريل سال 1497 فرمانى صادر كردند و اجازه دادند كه مسلمانان پرتغال از زن فرزند و خدم ايشان حق دارند از مملكت قشتاله عبور كنند و با اموال و امتعهء خود به بلاد ديگر روند . و اگر بخواهند مىتوانند چندى در مملكت قشتاله درنگ كنند و سپس با اموال خود به هر جاى كه خواهند بروند . البته به آنها اجازه داده نمىشود زر و سيم با خود خارج كنند . در راه از هر تجاوز و تعرضى درامانند و در برابر اين خدمت از آنان چيزى گرفته نخواهد شد . » « 21 »

--> ( 20 ) . ابن اياس ج 2 / ص 392 . ( 21 ) . . 3 . loF 82 . geL . R . P , sacnamiS ed neg hcrA