مسيحيان است و اين پيروزيها هم منبعث از عنايات اللهى است براى از ميان بردن بازماندهء اسلام و عربهاى مسيحى شده و نابودى دولت اسلامى كه مدت هشت قرن با آن تمدن و فرهنگ درخشان خود بر اندلس سايه افكنده بوده است . اين روايات اسپانيائى با وجود آنكه از عوامل ملى و دينى سخت متأثر است به شيوه‌اى درخور آخرين مبارزات مسيحيان با مسلمانان را به ما عرضه مىدارند و در پاره‌اى موارد از توجه اعجاب‌آميز به آن ملت دلير ولى مغلوب خوددارى نتوانند كرد . ملتى كه تا آخرين نفس از كرامت و ميراث ملى و معنوى خود دفاع كرد . 2 سياست اسپانيا بعد از سقوط غرناطه و پس از آنكه اسپانياى مسيحى بر دولت اسلام در اندلس نقطهء پايان نهاد و به بزرگترين آرزوهاى ملى خود تحقق بخشيد مدتى جانب تعقل و اعتدال را رعايت كرد . چون فرناندو و ايسابلا ، از غرناطه بيرون رفتند به حاكم جديد غرناطه كنت تندليا ( ماركيز دومونتخار بعد از آن ) توصيه كردند كه با رعاياى تازهء خود به مدارا رفتار كنند و چنان كنند كه آن عناصر مختلف از يكديگر نرمند . اين سياست سبب شد كه در آغاز بسيارى به ماندن در سرزمين خود رغبت نشان دادند و زمينها و املاك مهاجران را به بهايى ارزان خريدند . « 2 » ولى طبقهء اشراف و پيشاپيش ايشان بنى سراج ، از خاندانهاى قديم غرناطه ، مهاجرت به مغرب را بر ماندن در اسپانيا ترجيح دادند و گروه‌گروه راه بلاد مغرب را در پيش گرفتند . ازاين‌رو بعضى مناطق بويژه منطقهء البشرات از اعيان مسلمين تهى گرديد . اين سيل مهاجران خود دليل بر آن است كه ملت مغلوب اعتمادى به قول و قرارهاى سروران جديد خود نداشتند و اعمال آنها را در آينده به ديدهء ترديد

--> ( 2 ) . ازهار الرياض ج 1 / ص 67 .