فصل چهارم پايان فاجعه 1 سقوط غرناطه به دست مسيحيان حادثه‌اى ناگهانى نبود ، بلكه برعكس نتيجهء طبيعى حوادث پيشين اندلس بود و پايانى محتوم براى آن مقدمات درازمدت . معذالك سقوط غرناطه يا به عبارت ديگر پايان يافتن دولت اسلام در اندلس در ساحل ديگر درياى مديترانه ، در مردم مغرب كه همواره با اندلس روابط تنگاتنگ داشتند و نيز در سراسر جهان اسلامى تأثيرى عميق داشت . اين حادثه جهان مسيحيت را هم تكان داد و غرق شادمانى نمود و آن را انتقام سقوط قسطنطينيه - در چهل سال قبل از آن - به دست مسلمانان شمردند . در رم بزرگترين مراسم قداس را به جاى آوردند و چند روز آذين بستند و شادى كردند . همه كاخهاى فرمانروايان اروپا غرق در بهجت و سرور شد و محافل دينى و مجالس عشرت برپا گرديد و همه از فرناندو و ايسابلا كه اين آرزو را برآورده بودند تجليل كردند . اندلس از همان آغاز كه سر در نشيب نهاد ، توجه ملل اسلامى را به خود جلب كرده بود ولى كسى نتوانست براى رهايىاش از سقوط حتمى كارى بكند . حركتهاى سياسى مصر و روانه كردن سفيران به دربارهاى ملوك مسيحى هم نتوانست در سير حوادث اندلس تأثيرى داشته باشد . وقتى كه مسيحيان بر غرناطه مستولى شدند و آرزوى