گفتار در ذكر مجملى از وقايع زمان خلافت المعتمد على اللّه و بيان وفات زمرهء از علماء فضيلت‌پناه چون خبر استعلاء لواء دولت صاحب الزنج مكررا ببغداد رسيد فى سنهء ثمان و خمسين و مأتين معتمد برادر خود موفق را با مفتح ترك بدفع فتنهء او مامور گردانيد و ايشان بجانب بصره شتافته بين الجانبين محاربهء عظيم اتفاق افتاد و مفتح در معركه كشته گشته موفق روى بواسط نهاد و از آنجا بهريو الاسد رفته در آن منزل بحسب تقدير بعضى از لشكريان او بچنگ گرگ اجل گرفتار گشتند و موفق با وجود آن حال بار ديگر اسباب قتال بهم رسانيده بحرب زنگيان شتافت و باز منهزم شده بموضع باد آورد رفت و در باد آورد آتش در معسكر او افتاده جهات بسيار بباد فنا نابود گرديد لاجرم موفق از راه واسط بدار الخلافه مراجعت كرد و هم درين سال احمد بن سنان القطان الواسطى صاحب مسند و ابو مسعود و احمد بن الفرات الرازى كه او نيز در علم حديث مهارت كامل حاصل داشت چنانچه بروايت شيخ جزرى هزارهزار و پانصد هزار حديث بقيد كتابت در آورده بود وفات يافتند و هم درين سال يحيى بن معاذ الرازى كه از مشاهير مشايخ اسلام است از عالم محنت‌فرجام برياض دار السلام خراميد و آن جناب در وعظ مهارت بىنهايت داشت چنانچه يوسف بن حسين رازى گفته است كه در صد و بيست بلده به خدمت علماء و حكماء و مشايخ رسيده هيچ‌كس را قادرتر بر سخن از يحيى بن معاذ رازى نديدم و در سنهء تسع و خمسين و ماتين ابراهيم بن يعقوب الجرجانى و محمود بن ابراهيم بن سميع الدمشقى كه هريك از علوم مختلفه تصانيف دارند فوت شدند و در سنهء احدى و ستين و ماتين مسلم بن الحجاج القشيرى النيشابورى بجهان جاودانى انتقال فرمود و هو ابو الحسن مسلم بن الحجاج بن مسلم بن ورد بن كوشاد القشيرى در تصحيح المصابيح مسطور است كه ولادت مسلم در سنهء اربع و مأتين روى نمود و بعضى در سنهء ست و مأتين گفته‌اند و او در خراسان از يحيى بن يحيى و اسحق بن راهويه استماع حديث كرد و در رى از محمد بن مهران الجمال و در عراق از احمد بن حنبل و در حجاز از سعيد بن منصور و در مصر از عمرو بن شوار و اعلى ما وقع له اسنادان بينه و بين النبى صلى اللّه عليه و سلم اربعة رجال و ذلك فى نيف و ثمانين حديثا توفى عشية يوم الاحد و دفن يوم الاثنين فى خمس و العشرين من شهر رجب فى السنة المذكوره به ظاهر مدينه نيسابور ) در تاريخ امام يافعى مذكور است كه مسلم صحيح خود را از سيصد هزار حديث مسموعه تصنيف نمود و ميان علماء اهل سنت در باب تفضيل صحيح بخارى و مسلم اختلافست و مشهور آنست كه كتاب البخارى افقه و كتاب مسلم احسن سياق للروايات و اللّه تعالى اعلم و هم درين سال ابو الحسن احمد بن سليمان الزهادى كه در سلك اعاظم علماء انتظام داشت دست از مزخرفات دنيوى بريده بمنزهات اخروى پيوست