شمس الدّين محمّد دمشقى و غيره ذكر كوتم بسيار مكرّر آمده است . ولى از همهء مآخذ متقدّمه مشروح‌تر و جامع‌تر فصلى است كه ابو القاسم عبد اللّه بن علىّ الكاشانى در تاريخ سلطان اولجايتو « 1 » راجع به جغرافى كلّيّهء بلاد گيلان در اوايل قرن هشتم به مناسبت فتح آن ولايت به دست سلطان مزبور در سنهء 706 نگاشته و در ضمن وصف نسبة مفصّلى نيز از كوتم نموده است و از اين فصل چنان مستفاد مىشود كه ناحيهء كوتم در آن عصر مثل اغلب نواحى ديگر گيلان ملوك جزء مستقلّى داشته است . و ديگر آنكه وسعت ناحيهء كوتم در آن اوقات به مراتب بيش از وسعت بلوك كهدم حاليّه بوده است و از نشانىهائى كه مىدهد ظاهرا از منجيل در طرف جنوب الى حدود لشته‌نشاى حاليّه مشتمل بوده بر بلوك رودبار گيلان و رحمت‌آباد از طرف جنوب و مقدارى از اراضى حومهء رشت از طرف شمال ولى قصبهء آن مانند امروزه بر غربى سفيدرود بوده است . و خلاصهء مسطورات مؤلّف مزبور تا آنجا كه راجع به كوتم است ملفّقا از مواضع مختلفهء آن كتاب از قرار ذيل است : « و از نواحى بلاد گيلان تولم و فومن و كسكر و دولاب و بسر و شفت و رشت را پس گيلان خوانند و شهرهاى لاهجان و كوتم و كوچسفان و همام را پيش گيلان . و قبيلهء كيكاوس بن شاهنشاه كه حاكم كوتم اندپور باوندند كه هم در پادشاهى نسيب و اصيل و بزرگ و قديم‌اند و مقدّم و سرور پيش گيلان . و خواهر كيكاوس زن جلال الدّين نومسلمان و مادر علاء الدّين است و او به استقبال هولاكو خان در مبادرت مسابقت نمود و با سيورغاميشى مراجعت كرد . و از طرف غربى سفيدرود نخست ولايت كوتم است موضوع بر كنارهء سپيدرود اعنى . . . ، طرف جنوبى او كوهست و شرقى سفيدرود . ولايت آن مشرق و مغرب افتاده . كوتم اسم ناحيت است و قصبهء كوتم [ را ] بازار شهرستان گويند و حاكم آنجا سالوك بن سالار بن كيكاوس [ است ] و همچنين ولايت كوچسفان از شمال كوتم بر كنار دريا افتاده . . . و رشت در مغرب شمالى كوتم است « 2 » » . و چنان كه ملاحظه مىشود مؤلّف مزبور صريحا گويد كه « ولايت كوچسفان ( يعنى

--> ( 1 ) - نسخه‌اى خطّى از اين كتاب در كتابخانهء ملّى پاريس به علامت Suppl . pers . 1419 موجود است و قسمت عمدهء اين فصل راجع به گيلان را نيز شفر Schefer در جلد دوّم از « قطعات منتخبهء فارسى » ص 94 - 98 از قسمت فرانسوى به طبع رسانيده است . ( 2 ) - تاريخ اولجايتو از عبد اللّه الكاشانى نسخهء سابق الذّكر پاريس ورق 39 - 40 و « قطعات منتخبهء فارسى » شفر ج 2 ص 94 - 96 ( قسمت فرانسوى ) .