متوجّه گشتند و در حوالى همدان بين الفريقين تلافى دست داده منكلى منهزم و پس از چندى به دست آمده به قتل رسيد و ممالك او فىمابين متّحدين تقسيم گرديد و از جمله عراق عجم به سهم اتابك ازبك افتاد و وى حكومت آن بلاد را به سيف الدّين اغلمش آتى الذّكر مملوك برادرش اتابك ابو بكر بن محمّد بن ايلدگز واگذار نمود « 1 » . امّا شمس الدّين آيتغمش مذكور كه مغلوب صاحب ترجمه گرديد او نيز از مماليك جهان‌پهلوان محمّد بن ايلدگز از اتابكان آذربايجان بود « 2 » و او نيز به همين منوال در سنهء 600 بر مخدوم خود كوكجه والى بلاد جبل خروج نموده پس از وقوع محاربه بين فريقين كوكجه در جنگ مغلوب و مقتول گرديد و آيتغمش بر ممالك متصرّفى او از همدان و رى و ساير بلاد جبل استيلا يافت و مدّت هشت سال به حكومت آن بلاد من حيث الاستقلال اشتغال نمود تا در سنهء 608 به دست ناصر الدّين منكلى چنان كه گفتيم كشته شد . و نام اين آيتغمش را در بعضى از كتب تواريخ آيدغمش با دال به‌جاى تاء نيز نوشته‌اند « 3 » و مآل هر دو يكى است . و ابو الشّرف ناصح بن ظفر بن سعد المنشى الجرفادقانى مترجم معروف تاريخ يمينى معاصر اين شمس الدّين آيتغمش بوده و نام او را در ديباچهء كتاب خود به عبارات ذيل برده است : « خاقان اعظم پادشاه معظّم شمس الدّولة و الدّين نصرة الإسلام و المسلمين ملك ملوك الشّرق و الغرب غازى بيك آيدغمش حرس اللّه جلاله و ضاعف اقباله كه ناب احدّ و ركن اشدّ دولت بود و عماد و عمدهء ملك الخ « 4 » » . و چنان كه معلوم است ترجمهء مزبور به تصريح خود مترجم در سنهء 603 يعنى در اواسط عهد آيتغمش ( 600 - 608 ) به اتمام رسيده است « 5 » . و امّا سلف آيتغمش نور الدّين كوكجه « 6 » وى نيز به شرح ايضا از مماليك ترك اتابك

--> ( 1 ) - رجوع شود به ابن الأثير در حوادث سنوات 608 - 610 ، 612 ( ج 12 ص 137 - 139 ، 141 - 142 ) ، و راحة الصّدور 402 ، و تاريخ ابو الفدا در حوادث سنهء 610 و 612 . ( 2 ) - ابن الأثير 12 : 91 در حوادث سنهء 600 . ( 3 ) - از جمله در تاريخ ابو الفدا در حوادث سنهء 610 و در مقدّمهء ترجمهء تاريخ يمينى ، - و آيتغمش يا آيدغمش از اعلام تركى است به معنى « ماه طلوع كرده » يعنى ماه متولّد شده ( « بزغ القمر يعنى ولد قمر » ) مركّب از آى به معنى ماه و تغمش يا دغمش به معنى طلوع كرده ( ترجمان تركى و عربى طبع هوتسما ص 29 از متن و 57 از ترجمه ) . ( 4 ) - ترجمهء تاريخ يمينى طبع طهران ص 11 . ( 5 ) - براى مزيد اطّلاع از سوانح احوال آيتغمش رجوع شود به ابن الأثير در حوادث سنوات 600 ، 602 ، 603 ، 608 - 610 ( جلد 12 ص 91 ، 110 - 111 ، 120 ، 137 ، 139 ) ، و راحة الصّدور ص 395 ، و تاريخ ابو الفدا در حوادث سنهء 600 و 610 ( ج 3 : 105 ، 115 ) . ( 6 ) - از اعلام تركى منقول از الوان است به معنى « كبود رنگ » مصغّر كوك به معنى كبود ، از جنس آقجه -