است . « 1 » ابن نديم درباره شافعى كه يكى از فقهاى چهارگانه اهل سنت است ، مىگويد : « شافعى تشيّع شديدى داشت » . « 2 » البته در قرن دوم و سوم هجرى بعد از شيعيان امامى ، بيشترين تعداد شيعه را زيديان تشكيل مىدادند . آنها بيشتر به‌معناى سياسى ، شيعه بودند ، تا معناى اعتقادى ، زيرا از لحاظ فقهى از فقه جعفرى پيروى نمىكردند بلكه پيرو فقه حنفى بودند . « 3 » از نظر اصول اعتقادى نيز به نقل شهرستانى : « زيد مدتى شاگردى و اصل بن عطا ، بنيان‌گذار مذهب معتزله را كرده و اصول مذهب معتزله را از او فراگرفته است » . ازاين‌رو زيديان در اصول معتزلى هستند . بدين‌سبب امامت مفضول را باوجود افضل جايز مىشمارند و از شيخين بدگويى نمىكنند . « 4 » و از نظر اعتقادى به اهل سنت نزديكند . چنان‌كه ابن قتيبه مىگويد : « زيديان از همه فرقه‌هاى رافضى كمتر غلو دارند . » « 5 » بدين‌دليل قيام محمد نفس زكيه - يكى از رهبران زيدى - مورد سفارش برخى از فقهاى اهل سنت بود و به نقل واقدى ، ابو بكر بن ابى سيره « 6 » ، ابن عجلان « 7 » و عبد الله بن جعفر « 8 » كه از محدثان بزرگ مكتب مدينه بودند و خود واقدى از آنان حديث نقل كرده است ، در قيام محمد نفس زكيه شركت داشتند . همچنين شهرستانى مىگويد : « از جمله شيعيان محمد نفس زكيه ابو حنيفه بود » . « 9 » معتزلهء بصره نيز با قيام محمد موافق بودند و طبق نقل ابو الفرج اصفهانى :

--> ( 1 ) . ابن قتيبه . المعارف ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، ط اول ، 1415 ، 1373 ، ص 624 . ( 2 ) . ابن نديم . الفهرست ، دار المعرفة للطباعة و النشر ، بيروت ، ( بىتا ) ، ص 295 : كان الشافعى شديدا فى التشيّع . ( 3 ) . شهرستانى . الملل و النحل ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، 1364 ه ش ، ج 1 ، ص 143 . ( 4 ) . همان ، ص 138 . ( 5 ) . ابن قتيبه ، المعارف ، ص 623 . ( 6 ) . ابو الفرج اصفهانى . مقاتل الطالبيين ، منشورات الشريف الرضى ، قم ط دوم ، 1416 - 1374 ، ص 251 . ( 7 ) . همان ، ص 254 . ( 8 ) . همان ، ص 256 . ( 9 ) . شهرستانى . الملل و النحل ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، 1364 ، ه ش ، ج 1 ، ص 140 .