غلامحسين محرمى
32
تاريخ تشيع از آغاز تا پايان عصر غيبت صغرى ( فارسي )
548 ه ) است . اين كتاب از لحاظ جامعيت و قدمت منبع خوبى به شمار مىرود و مرجع محققان و دانشپژوهان مىباشد . هرچند مؤلف آن با تعصب وارد مطلب شده است . وى در مقدمه كتاب ، حديث هفتاد و سه فرقه را ذكر كرده و اهل سنت را فرقهء ناجيه معرفى كرده است ؛ ازاينرو تا توانسته در گسترش فرقههاى شيعه كوشيده ، تا ثابت كند فراوانى فرقههاى شيعه دليل بر بطلان اين مذهب است . او فرقههايى چون مختاريه ، باقريه ، جعفريه ، مفضله ، نعمانيه ، هشاميه و يونسيه ، را از فرق شيعه به شمار آورده كه اصلا وجود خارجى نداشتهاند چنانكه مقريزى در كتاب خطط ، گفته است كه فرقههاى شيعه به سيصد فرقه مىرسند ، ولى هنگام شمارش نتوانسته به بيش از بيست فرقه اشاره كند . از جمله قديمىترين و مهمترين كتابهاى ملل و نحل ، المقالات و الفرق اشعرى قمى و فرق الشيعة نوبختى مىباشند . اشعرى قمى و نوبختى از دانشمندان شيعهاند كه در نيمه دوم قرن سوم هجرى مىزيستهاند . كتاب المقالات و الفرق از لحاظ ارائهء اطلاعات خيلى گسترده است و جامعيّت خوبى دارد ، ولى مطالب آن پراكنده است و از دستهبندى مناسبى بهرهمند نيست . طبق اظهارنظر برخى از محققان كتاب فرق الشيعة نوبختى در حقيقت همان كتاب المقالات و الفرق است .