اما اختلاف در ساير اصول و مبانى دينى از اواخر قرن نخست هجرى و اوائل قرن دوم هجرى پديد آمد ؛ چنان‌كه شهرستانى مىگويد : « اختلاف در اصول در آخر ايام صحابه رخ داد از جمله معبد جهنى ، غيلان دمشقى و يونس اسوارى در قول به قدر ، نسبت خير و شر به قدر بدعت گزاردند . و اصل بن عطا ، شاگرد حسن بصرى و عمرو بن عبيد چيزهايى را به مسائل قدر اضافه كردند » . « 1 » از جمله فرقه‌هاى كلامى كه در اين دوران بودند ، عبارتند از : وعيديه ، خوارج ، مرجئه و جبريّة . البته بحث‌هاى كلامى از زمانى داغ شد كه و اصل بن عطا از مجلس حسن بصرى جدا شد و مذهب معتزله را بنيان‌گذارى كرد . « 2 » بدين‌ترتيب مكتب معتزله كه بيشتر بر استدلال‌هاى عقلى متكى بود ، در مقابل اهل حديث كه به آنان حشويّه مىگفتند ، قرار گرفت . تا اين‌كه در پايان قرن سوم هجرى ابو الحسن اشعرى از مكتب معتزله جدا شد و با چارچوب‌هاى عقلى از مذهب اهل حديث به دفاع پرداخت كه مذهب او به مذهب اشعرى موسوم شد . « 3 » بعد از اين ، مذهب معتزلى پيشرفتى نداشته ، و پيوسته در مقابل اهل حديث عقب‌نشينى كرده ، به اندازه‌اى كه حالا كلام رسمى ميان اهل‌سنت ، كلام اشعرى است . كلام شيعه ، با سابقه‌ترين مكتب كلامى در ميان مسلمانان است ؛ على عليه السّلام نخستين امام معصوم شيعيان دربارهء مسائل اعتقادى چون توحيد ، قضا و قدر ، جبر و اختيار و صفات خدا گفت‌وگو كرده و اين‌گونه مباحث در نهج البلاغه از زبان حضرت جمع‌آورى شده است . اما گفت‌وگوهاى كلامى در مورد امامت ، ميان شيعه بدون فاصله بعد از درگذشت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله به سبب دفاع از حقانيت امير المؤمنين شروع شد . به نقل شيخ صدوق ، نخستين كسانى كه در مقابل برپاكنندگان سقيفه ، از حق على عليه السّلام دفاع كردند ، 12 نفر از بزرگان اصحاب پيامبر بودند ؛ آنان چند روز پس از رخداد سقيفه ، در مسجد پيامبر با ابو بكر احتجاج كردند و او در جواب آنها ناتوان ماند . « 4 » بعد از آنان نيز شخصى چون ابو ذر غفارى پيوسته در مقابل

--> ( 1 ) . شهرستانى . همان ، ص 35 . ( 2 ) . همان ، ص 500 . ( 3 ) . همان ، ص 85 و 86 . ( 4 ) . شيخ صدوق . الخصال ، منشورات جماعة المدرسين فى الحوزة العلمية ، قم 1403 ه . ق ، ص 461 - 465 .