آغاز اجتهاد در اين دوره ائمهء اطهار عليهم السّلام اصول فقه و قواعد استنباط آن را به شاگردان خويش مىآموختند . بدين‌سبب كتاب‌هايى بوسيلهء دانشمندان شيعى ، منسوب به امامان معصوم عليهم السّلام نوشته شده‌اند ؛ مثل كتاب اصول آل الرسول تاليف هاشم خوانسارى ، اصول اصليه تاليف سيد عبد الله بن محمد رضا حسين و كتاب فصول المهمة در اصول ائمه تأليف محمد بن الحسن حر عاملى . « 1 » در كتاب‌هاى رجالى برخى از بزرگان اصحاب ائمهء اطهار عليهم السّلام در شمار فقها آمده‌اند ؛ چنان‌كه نجاشى دربارهء فضل بن شاذان مىگويد . . . كان ثقة احد اصحابنا الفقهاء و المتكلّمين « 2 » فقهاى اصحاب ائمه عليهم السّلام شيخ طوسى 18 نفر از اصحاب امام باقر ، امام صادق ، امام كاظم و امام رضا عليهم السّلام را فقهاى صحابيان اين بزرگواران معرفى كرده و از آنان با عنوان فقهاى اصحاب ابى جعفر عليه السّلام ، فقهاى اصحاب ابى عبد الله عليه السّلام و فقهاى اصحاب ابى ابراهيم و ابى الحسن الرضا عليهما السّلام تعبير آورده است . در ادامه افزوده است كه شيعيان بر درستى روايت‌هاى اينان اجماع دارند و به افقهيت آنان ميان اصحاب ائمه اطهار عليهم السّلام اعتراف مىكنند . آنگاه شيخ آنان را در سه طبقه معرفى كرده است . طبقه نخست : فقهاى اصحاب امام باقر عليه السّلام كه عبارتند از : زراره ، معروف بن خربود ، بريد ، ابو بصير اسدى ، فضيل بن يسار و محمد بن مسلم طائفى كه زراره افقه آن شش تن بوده است . اينها از صحابيان امام صادق عليه السّلام نيز به شمار مىآيند . طبقه دوم : فقهاى اصحاب امام صادق عليه السّلام كه عبارتند از : جميل بن درّاج ، عبد الله بن مسكان ، عبد الله بن بكير ، حماد بن عيسى و حماد بن عثمان . طبقه سوم : فقهاى اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السّلام كه عبارتند از : يونس بن عبد الرحمن ، صفوان بن يحيى ، بياع السابرى محمد بن ابى عمير ، عبد الله بن المغيرة ، حسن بن محبوب و

--> ( 1 ) . صدر ، سيد حسن . تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، منشورات الاعلمى ، تهران ( بىتا ) ، ص 310 . ( 2 ) . نجاشى . همان ، ص 307 .