تعدادى ديگر از صحابه نيز ، مجموعه‌هايى از سخنان و احاديث پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله را گرد آورده بودند كه به آنها « صحيفه » مىگفتند ؛ چنان‌كه بخارى از ابو هريره نقل كرده : « من در ميان اصحاب پيامبر ، از همه بيشتر حديث پيامبر را نقل مىكنم ، به‌جز عبد الله بن عمرو زيرا او آنچه را كه از پيامبر مىشنيد ، مىنوشت ، ولى من نمىنوشتم » . « 1 » ولى بعد از درگذشت پيامبر ، خليفه دوم ، عمر از نوشتن حديث جلوگيرى كرد . « 2 » تا اين‌كه عمر بن عبد العزيز در آخر قرن نخست هجرى ، اين جلوگيرى را برداشت و به ابو بكر بن حزم نوشت كه احاديث رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله را بنويسد . « 3 » اين كار تا اواخر نيمه نخست قرن دوم هجرى عملى نشد ؛ زيرا براساس نقل غزالى ، نخستين مؤلفان كتاب‌هاى حديثى در ميان اهل سنت عبارت بودند از : ابن جريح ، معمر بن راشد ، مالك بن انس و سفيان ثورى « 4 » كه مربوط به نيمه دوم قرن دوم بودند و سال‌هاى وفات‌شان به ترتيب سالهاى 150 ، 152 ، 179 و 161 است ؛ اما اين روند ميان شيعه از حركت باز نايستاد و صحابيان بزرگ شيعى چون سلمان فارسى ، ابو ذر غفارى و ابو رافع قبطى قدم‌هاى نخستين را در امر تأليف و تصنيف برداشتند ؛ ابن شهر آشوب مىگويد : « غزالى معتقد است ، نخستين كتابى كه در جهان اسلام نگاشته شده ، كتاب ابن جريح در آثار و حروف تفاسير است كه از مجاهد و عطاء در مكه نقل كرده‌اند . بعد از كتاب او ، كتاب معمر بن راشد صنعانى در يمن است ، سپس كتاب موطّأ مالك بن انس در مدينه ، پس از وى نيز كتاب جامعه سفيان ثورى است . ولى صحيح اين است كه نخستين كتاب را در جهان اسلام ، امير المؤمنين عليه السّلام نوشته كه قرآن را جمع‌آورى كرده است . پس از حضرت نيز سلمان فارسى ، ابو ذر غفارى ، اصبغ بن نباته و عبيد الله بن ابى رافع در تاليف و تصنيف قدم برداشتند و پس از آنها صحيفه كامله ، را امام زين العابدين عليه السّلام تاليف كرده است » . « 5 » ابن نديم نيز ، پيشينهء تاليف در ميان شيعه را مربوط به قرن نخست مىداند . « 6 » باتوجه به تقدم

--> ( 1 ) . صحيح بخارى ، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع ، بيروت ، ج 1 ، ص 36 . ( 2 ) . حيدر ، اسد . الامام الصادق و المذاهب الاربعة ، دار الكتاب العربى ، بيروت ، ط سوم ، 1403 ه ، ج 1 ، ص 544 . ( 3 ) . صحيح بخارى ، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع ، بيروت ، ج 1 ، ص 33 . ( 4 ) . ابن شهر آشوب . معالم العلماء ، منشورات المطبعة الحيدرية ، نجف ، 1380 ه ، ص 2 . ( 5 ) . همان . ( 6 ) . الفهرست ، دار المعرفة للطباعة و النشر ، بيروت ، ( بىتا ) ، ص 307 .