مىگويند محمد مرده و امامت در نسل او باقىمانده است . « 1 » البته بيشتر اين فرقه‌ها عمر چندانى نداشتند و به سختى مىشود نام فرقه بر آنان اطلاق كرد . بلكه گروه‌هايى بودند كه با مرگ رهبران‌شان نابود مىشدند و در صحنه‌هاى سياسى - اجتماعى نمودى نداشتند . از ميان اين فرقه‌ها سه فرقه كيسانيه ، زيديه و اسماعيليه در قرن نخست ، دوم و سوم پايدارى و ظهور داشتند . البته فرقه اسماعيليه ، اگرچه در قرن دوم و بعد از شهادت امام صادق عليه السّلام از پيكر تشيّع جدا شد ، ولى تا نيمه قرن سوم هجرى نمودى نداشت و به اصطلاح ، ائمهء آن در حال پنهانى به سر مىبردند . « 2 » در قرن نخست هجرى ، پس از شيعه اماميه ، تا خروج زيد ، كيسانيه مؤثرترين فرقه شيعه بوده است . كيسانيه در قيام مختار نمود و ظهور داشت و اگر خود مختار را كيسانى ندانيم بسيارى از نيروهايش بر مذهب كيسانى بودند . « 3 » اين فرقه تا پايان قرن نخست ، كوشش سياسى داشت و ابو هاشم ، عبد الله بن محمد حنفيه كه رهبر اين فرقه بود ، براى نخستين بار واژه‌هاى داعى و حجت را بر مبلغانش اطلاق كرد و بعدها بوسيلهء ساير فرق چون عباسيان ، زيديان و اسماعيليان مورد استفاده قرار گرفت . هم‌او بود كه سازمان سرى دعات را به‌راه انداخت كه بعدها عباسيان از آن بهره جستند . « 4 » خليفه اموى ، سليمان بن عبد الملك ، وقتى از جانب او احساس خطر كرد ، وى را به شام فراخواند و مسمومش كرد . آن‌گاه كه ابو هاشم دريافت كارش تمام است ، به حميمه ، محل زندگى عموزادگانش از عباسيان ، رفت و محمد بن على عباسى را جانشين خود كرد و مبلغان و نيروهايش را به او شناساند . « 5 » از اين به‌بعد بنى عباس رهبرى كيسانيان را برعهده گرفتند و فعاليت‌هاى خود را در خراسان متمركز كردند ؛ چنان‌كه ابو الفرج اصفهانى مىگويد : « خراسانيان معتقدند ، كه ابو هاشم جانشين پدرش بود ، و پدرش وصايت را از پدرش

--> ( 1 ) . خراسانى ، شيخ محمد كريم . تاريخ و عقايد فرقه آقاخانيه ، تلخيص و تنظيم . حسين حسنى ، نشر الهادى ، ص 2 و 3 . ( 2 ) . همان ، ص 43 . ( 3 ) . مسعودى ، على بن الحسين . مروج الذهب ، منشورات مؤسسة الاعلمى للمطبوعات ، بيروت ، 1411 ه ، ج 3 ، ص 91 . ( 4 ) . مختار الليثى ، الدكتورة سميرة . جهاد الشيعة ، دار الجيل ، بيروت ، 1396 ه ، ص 87 . ( 5 ) . ابو الفرج اصفهانى . مقاتل الطالبيين ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، 1416 ه ، ص 124 و ابن عبد ربه اندلسى ، احمد بن محمد . العقد الفريد ، دار احياء التراث العربى ، بيروت ، 1409 ه ، ج 4 ، ص 438 .