امامى بود و انحراف به آن راه نيافته است و نه‌تنها هيچ‌گاه سنيان در آن ساكن نبودند ، بلكه غلات نيز بدان‌جا راهى نداشتند و اگر به اين شهر مىآمدند ، مردم قم آنها را طرد مىكردند . « 1 » بسيارى از مردم آن‌جا خدمت ائمه اطهار عليهم السّلام مىرسيدند و از محضر آن بزرگواران كسب فيض مىكردند و پيوسته با امامان خود رابطه داشتند . در سال 82 هجرى كه شورش ابن اشعث برضد حجاج ، شكست خورد و او به كابل گريخت ، « 2 » در ميان سپاه او عده‌اى از شيعيان نيز وجود داشتند ؛ از جمله عبد الله ، احوص ، نعيم ، عبد الرحمن و اسحاق فرزندان سعد بن مالك بن عامر اشعرى كه بعد از شكست ابن اشعث به ناحيه قم آمدند . در آن‌جا هفت روستا بود كه نام يكى از آنها كمندان بود . بعد از اين كه اين برادران در اين روستا ساكن شدند ، نزديكان و خويشان آنها به آنان ملحق شدند و در همه روستاهاى هفت‌گانه مستقر شدند . رفته‌رفته روستاها به هم پيوست و مانند هفت محله گشت كه به همه كمندان گفتند . قم عربى شده و مرخم شده كمندان است . « 3 » از اين زمان به بعد قم يكى از مهم‌ترين تجمع‌گاه‌هاى شيعى شد و شيعيان به‌ويژه علويان از هرسو بدان‌جا آمدند و ساكن قم شدند . « 4 » در پايان قرن دوم هجرى ، قدوم بانو ، بىبى فاطمهء معصومه عليها السّلام ، نقطهء عطفى در تاريخ اين شهر محسوب مىشود و سبب بركت‌هاى زيادى در قم شده است . بغداد بغداد در قرن دوم هجرى در سال 145 ه توسط منصور ، دومين خليفه عباسى بنا شد و به زودى يكى از تجمع‌گاه‌هاى شيعيان شد . « 5 » اين مطلب در تشييع جنازه امام كاظم عليه السّلام كاملا مشهود است كه فراوانى جمعيت ، عباسيان را به هراس انداخت طورىكه سليمان بن منصور ،

--> ( 1 ) . رجال ابن داود ، منشورات الشريف الرضى ، ص 240 و 270 . ( 2 ) . مسعودى ، على بن حسن . مروج الذهب ، منشورات مؤسسة الاعلمى للمطبوعات ، بيروت ، 1411 ه ، ج 3 ، ص 149 . ( 3 ) . ياقوت حموى ، شهاب الدين ابى عبد الله . معجم البلدان ، دار احياء التراث العربى ، بيروت ، ط اول ، 1417 ه ، ج 7 ، ص 88 . ( 4 ) . ابن طباطبا ، ابو اسماعيل بن ناصر . منتقلة الطالبيين ، ترجمه محمد رضا عطائى ، انتشارات آستان قدس رضوى ، ط اول ، 1372 ه ، ص 333 - 339 . ( 5 ) . حموى ، ياقوت بن عبد الله . معجم البلدان ، دار احياء التراث العربى ، بيروت ، ج 2 ، ص 361 .